جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
علامه طباطبایی با شکستنِ حصارِ تنگِ الفاظ و مفاهیمِ ذهنی، قرآن را از ساحتِ متن به اقلیمِ حقایقِ عینی میبرد تا «تأویل» نه یک معنایِ ثانویه، که پلی میانِ جانِ مطهر و «امالکتاب» باشد. این مسیر، سفری است برای گذر از ظواهرِ عربیِ آیات به باطنِ علویِ آنها، که تنها در سایهی طهارتِ قلب و رسوخ در علم، حقیقتِ مکنونِ کلامِ وحی را برای اهلِ شهود آشکار میکند.
نقد تفسیر مبتنی بر پیشفرضهای ذهنی و بسندهکردن به روایات
آیات دعوت به تدبر؛ خطاب قرآن حتی به منکران
نزول قرآن بر پیامبر و وظیفه فهم آیات برای عموم مردم
نسبت تبیین پیامبر(ص) با تدبر مخاطبان در آیات قرآن
ظرفیت روش قرآن به قرآن در پاسخگویی به پرسشهای نو
ظاهر و باطن و لطایف آیات؛ مراتب متفاوت دریافت معارف قرآن
تدبر در سوره فجر؛ بازخوانی معیار اکرام و اهانت الهی
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد. اللهم صل علی محمد و آله الطیبین الطاهرین، و لعنت الله علی القوم الظالمین من الآن الی قیام یوم الدین.
بحث سر این بود که ما سه راه سیر داریم به فرمایش مرحوم علامه طباطبایی در کتاب «قرآن در اسلام». راه اول این بود که آیه را با مقدمات علمی و غیرعلمی که پیش خودمان داریم بهتنهایی تفسیر کنیم. روش دوم این بود که بر اساس روایات تفسیر کنیم. و روش سوم هم این بود که معنی آیه را بیاییم از مجموع آیات قرآن «استنطاق» کنیم، روش تدبر و استنطاق و به تعبیری «تفسیر قرآن به قرآن».
در نقد روش اول، ایشان فرمودند که این همان «تفسیر به رأی» است. در نقد روش دوم هم فرمودند که ما سؤالات نامحدود داریم، با این روش یک سری پاسخ محدود میخواهیم داشته باشیم برای سؤالات نامحدود. «خانجواب» میفرمایند که بر اساس این روش ما نمیتوانیم به قرآن مراجعه بکنیم؛ فقط به روایات ذیل آیات مراجعه میکنیم. خب خود قرآن چه میشود؟ اینجوری ما دیگر باید نیازهای علمیمان را نادیده بگیریم و از بحث خودداری بکنیم.
و چهار تا آیه را اینجا علامه اشاره میکنند که این چهار تا آیه در واقع نقد طریقه دوم و زمینه طریقه سوم است. این چهار تا آیه چیست؟ حالا بعدها در مورد این آیات، انشاءالله بیشتر صحبت خواهیم کرد. مقدمه المیزان هم انشاءالله بحثش را داشته باشیم؛ آنجا این آیات را علامه اشاره میکند.
یکیش آیه ۸۹ سوره مبارکه نحل است: "وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ". میفرماید که ما قرآن را بر تو نازل کردیم تا تبیان هر چیزی باشد. «تبیان» صیغه مبالغه «بیان» است، یعنی بیان شدید، بیان کامل، بیان همهجانبه. به این میگویند تبیان. پس قرآن تبیان است. آن هم نسبت به چه؟ «لِكُلِّ شَيْءٍ»؛ نسبت به همه چیز. علامه در مقدمه المیزان میفرماید: «حتی نفسه»، حتی خود قرآن؛ شامل خود قرآن هم میشود. قرآن خودش تبیان خودش هم هست، تبیان همه چیزی است. اگر قرار باشد نیاز به یک مُبیّنی از بیرون خودش داشته باشد، آن وقت دیگر تبیان همه چیز نمیشود، نیازمند به تبیان است. بله، دیگر هم اطلاق دارد، هم عموم دارد. عمومِ همه چیز که از جمله همه چیز چیست؟ خود قرآن.
خوب، مگر ما نمیگوییم قرآن تبیان همه چیز است؟ شما میآیید به ما میگویید که آقا نه، فقط آن آیاتی که روایت ذیلش هست، آن هم فقط روایتش، آنها تبیان است. پس شما داری عملاً این آیه را از بین میبری، داری میگویی این آیه دروغ است – معاذالله – داری تکذیب میکنی. خیلی حرفها، اینها حرفهای سنگینی است ها. آقا، قرآن تبیان همه چیز هست یا نیست؟ خوب، اگر تبیان همه چیز هست، پس پاسخگوی نیاز بشر است. پس بشر اگر سؤالی دارد باید به قرآن مراجعه کند. ولی شما میگویید به قرآن مراجعه نکند؛ به قرآن هم اگر مراجعه میکند، به آن آیاتی مراجعه کند که روایت تفسیری دارد. باز به خود آیه هم مراجعه نکند، به آن روایت تفسیری مراجعه کند. این عملاً مغایر تبیان لکل شیء بودن قرآن است. این یک آیه با دلالت روشنتر از آفتاب. این چه معنا خواهد داشت؟ این از آفتاب روشنتر است، این را چهکارش کنیم؟
الان دیگر چی؟ متشابه. متشابهات هم بهواسطه محکمات قرآن تفسیر میشود. ما رجوع به خود متشابهات – فارغ از محکمات – نمیتوانیم داشته باشیم. به متشابهات قرآن مراجعه میکنیم. بعد از مراجعه به متشابهات، باز به محکمات مراجعه میکنیم. متشابهات را برمیگردانیم به محکمات، ردّ متشابهات بر محکمات میکنیم. تا به واسطه این متشابهات برایمان محکم شود. بعدش میتوانیم اتخاذ به همان متشابهاتی که محکم شده. متشابهاتی داریم، پس آن متشابهات را میریزیم کنار، استفاده نمیشود، فقط به محکمات. نخیر، متشابهات هم باز باید به محکمات برگردد. البته حالا این متشابهات چیست؟ چه شکلی باید به محکمات برگردیم؟ یک بحثی دارد. قبلاً یک اشاره اجمالی بهش داشتیم، بعدها شاید مفصلتر در موردش – اگر فرصت بشود – صحبت کنیم.
سوره مبارکه نساء، آیه ۸۲ و سوره مبارکه محمد صلی الله علیه و آله و سلم، آیه ۲۴: سلام علیکم و رحمة الله. بفرمایید. یالا یا بخاری روشن نشده. میتوانی اینجا بنشینی. خاموش.
خدا رحمت کند آیتالله شبیری زنجانی را و خدا رحمت کند علامه طباطبایی را. آیتالله شبیری پیش علامه درس میخواندند تنهایی. گفت که صدای علامه هم خیلی پایین بود، نمیفهمیدم علامه چه میگوید. حالا البته خب هر دو ترک بودند، لهجه را میفهمیدند. میگفتند که یک درسی اول بود که حالا خاطرم نیست، من منصرف شدم. بعد دیدم که علامه میخواهد منظومه شروع کند. بعد برنامه گفتم: مسجد سلماسی همین بغل خانه. میگفتند که فهمیدم علامه میخواهند مسجد سلماسی منظومه شروع کنند. به ایشان گفتم که آقا اگر میخواهید آن را شروع کنید، دیگر برای من جدا درس نداشته باشید، من همان را شرکت میکنم، اشکالی ندارد. پس میگفتش که من میآمدم و میدیدم که جا نیست، صدای علامه نمیرسید، نمیفهمیدم. علامه طباطبایی فرمودند چون این درس مال شما بوده از… و بعد عمومی شده، من هر جلسه که میآیم یک جا اختصاصی این بغل برای شما نگه میدارم، همان بغل گوش علامه طباطبایی. روح همهشان شاد باشد.
در این دو تا آیه میفرماید: "أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ". از نکات جالب و عجیب که قبلاً هم شاید اشاره… بعضی نکاتی که میگویم شاید تکراری باشد، اشکال ندارد، اینها تکرارش هم یادآوری است از باب "فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ". مخاطب الان میفرماید در این آیه "يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ" کیست؟ کفار. یعنی خدا چه کسانی را مؤاخذه کرده بابت عدم تدبر در قرآن؟ کفار را. مؤمنین و طلبهها و اینها که دیگر هیچی. به کفار میگوید چرا تدبر نمیکنید؟ یک جا میفرماید: "أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا". چرا قرآن را قبول ندارید؟ برو بنشین تدبر کن، میبینی تویش اختلاف نیست. و همین عدم اختلاف دال بر این است که از جانب خداست. "أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا". خیلی آیه عجیب و ترسناک. چرا تدبر در قرآن نمیکنید؟ نکند بر قلبتان قفل خورده. معلوم میشود که کسی که محروم از تدبر در قرآن است، بر قلبش قفل خورده. باز خود این قفل خوردن بر قلب را با تفسیر قرآن به قرآن میشود فهمید. فراوان داریم موضوعی بحثهای کار بشود. اولاً قلب در قرآن یعنی چه؟ قفل قلب چیست؟ گاهی تعبیر به "قفل" میکند، گاهی تعبیر به "غل" میکند. غل، هر کدامش چیست؟ تفاوتش با همدیگر چیست؟ گاهی تعبیر به "طبع" میکند، گاهی تعبیر به "ختم". "طَبَعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ"، "خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ". اینها هر کدامشان احوالات دل است.
یکی از اساتید بیست سال پیش تقریباً میفرمود: «من ۱۵ سال است دارم روی بحث قلب کار میکنم، تمام شده یا نشده؟» گفت: ۱۵ سال، شاید هم بیشتر، ۲۰ سال است دارم در مورد قلب کار میکنم. قلبی که در قرآن آمده، فرقش با فؤاد چیست؟ فرقش با صدر چیست؟ بعد میفرماید که این قلبی که در صدور است: "وَلَاكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ"، قلب باز در صدر است، آن چیست؟ باز احوالات قلب. یک جا تعبیر به "ضیق" میکند، یک جا تعبیر به بحث مفصل. بنده وقتی با "ایکسماین" مطالعه اجمالی داشتم، شاید بیشتر از ۵۰ تا شاخه شد بحثهایی که مربوط به احوالات قلب. هر کدامش با سی، چهل تا شاخه از تویش درمیآید. فقط یکیش مثلاً: "فَتَابَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ"، "قُلُوبٌ لَّا يَفْقَهُونَ بِهَا". خدا... حالا بحث فقه چیست در قرآن که این کار قلب. حالا اینجا میفرماید که این عدم تدبر مال چیست؟ قفل قلب. مؤاخذه میکند چه کسانی را؟ کفار را. دعوت میکند چه کسانی را؟ کفار را.
یادتان است رهبر شهیدمان نامههایی که دادند، دو تا نامه دادند "لتر فور یو" خاطرتان هست؟ به اروپاییها، جوانهای اروپا. نامه دومش، ایشان فرمودند خودتان بنشینید قرآن بخوانید. آن زمانی بود که خیلی هجمه به قرآن سنگین شده بود و اینها. خودتان قرآن بخوانید، خودتان بخوانید. این متن را ببینید چه دارد میگوید. همان دعوتی که خدای متعال نسبت به حتی کفار، حالا دیگر ماها که دیگر خوب وقتی قرآن دعوت به تدبر کرده، باید بفهمیم، باید خودمان مراجعه کنیم. شما آمدهاید یک حائلی درست کردهاید. امام! تو اگر چیزی فهمیدی ممنوع است فهمیدنش. ممنوع است خواندنش. ممنوع است عمل کردن بهش. مال امام میفهمد، به شما میگوید. این کار امام است. بله، ما البته قبول داریم امام هر چه فهمید و گفت درست است، روی سر و چشم ما. ولی چرا بین ما و قرآن فاصله میاندازید؟ قرآن بله، ساز و کار دارد. آموزش بهش بده، ممنوع است. چرا ممنوع است؟ مثل این دریایی که خدا داده، خوب همه میروند شنا میکنند. بله، هر کسی بدون اینکه وارد بشود، مهارت داشته باشد، برود شنا کند خطرناک است. ولی این دریا مال همه است. البته معنایش همین نیست وقتی میگویند مال همه است یعنی هر کسی مایو پایش کرد بپرد توی آب. میگویند این دریا مال همه است. همه میتوانند اینجا شنا کنند. کسی حق ندارد کسی دیگر را محروم کند. ولی بلد باشی غرق نشوی. از آن استاد واردش کمک بگیر. استادش را هم خودم بهت معرفی میکنم. این ۱۴ نفر استاد ماهر توی این دریا غرق نشدند. و هر کسی با اینها برود: "الفلك الجارية"، "فِي لُجَجٍ قَامِرَةٍ". درست شد. اینها "فلك جارية" در "لجج قامرة". "من تركها غرق"، هر کسی که اینها را ول کند غرق میشود. و هر کسی هم که سوار بر این کشتی بشود در امان است. شما برو با این کشتی بر این دریای پهناور شناور شو. این نکتهاش این است. پس مال همه است.
آیه بعدی سوره مبارکه صاد، آیه ۲۹: "كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ". کتابی که ما بر تو نازل کردیم مبارک است. بر تو نازل کردیم تا آنها تدبر کنند در آیاتش. به تو نازل شده، ولی برای اینکه آنها تدبر بکنند. یعنی چطور؟ چطوری میشود بر پیغمبر نازل شده؟ یک جا میفرماید به تو نازل کردیم تا تو بخوانی. یک جای دیگر میفرماید "لِتُبَيِّنَهُ لِلنَّاسِ". جای دیگر میفرماید که من به تو نازل کردم تا آنها بخوانند، تدبر کنند. یک جای دیگر هم میفرماید که اصلاً به خود آنها نازل کردهام. حالا یک بحث مهمی که اینجا مطرح میشود این است که اینها با همدیگر تناقض دارد یا ندارد؟ یکی از بحثهای مهم کلاً توی بحثهای تناقض آیات با همدیگر همین درس بود. به نظرم جلسات اولش یک درس دیگری بود، همینجا بود در تناقض هشت وحدت شرط دارد. که البته گفتیم ملاصدرا یکی اضافه کرده، نُه وحدت. گفتم آنجا عرض کردم این جزو بحثهای خیلی مهم است. آتئیستها الان آقا طیفیشان متمرکز شدهاند بر تناقضهای قرآن. حالا به زعم خودشان. من دو جلد کتاب دارم، ممنوع هم بودیم، بغل کوچه بغلی بردم دادم چاپ کرد. بنده خدا وقتی هم چاپ کرد، هر جلدش اینقدر قطرش، بلکه بیشتر. به طرف گفتم: میدانی این کتاب سراسر کفریات است که چاپ کردی؟ گفت: مهم نیست، مهم این است که پولش را بگیرم. چه کتابی چاپ کردی سراسر توهین به قرآن و پیغمبر، کتاب ممنوعهای بود. خلاصه شاید هزار صفحه باشد. آنجا بخش عمدهاش همین است: تناقضهایی که در قرآن آمده است. از همین مطلبی هم که گفتم اینها استفاده میکنند که این هم تناقض است. یک جا میگوید به تو نازل کردیم، یک جا میگوید به آنها نازل کردیم. میگوید تو بخوانی، یک جا میگوید آنها بخوانند. تناقض. شما یک توجیهی میآورید. هر چه میگوییم خودتان به انجیل و تورات و اینها که میرسید هی این... ولی پاسخش این است: در تناقض هشت وحدت لااقل شرط دارد. درست شد؟ وحدت اضافه، وحدت محمول، وحدت شرط، وحدت موضوع، وحدت قوه و فعل که غالباً یکی از اینها نیست. مثلاً همین وحدت اضافه. درسهای طلبگی که ما میخوانیم خیلی چیزهای با ارزشی است، ولی قدرش را نمیدانیم و ازش استفاده هم نمیکنیم. منطقی که میخوانیم خیلی درس بهدرد بخوری است، ولی تا آخر عمر طلبگیمان هیچ جا ازش هیچ استفادهای نمیکنیم. مغالطات هیچ وقت زندگیمان به درد... چون کاربردی نمیخوانیم، به کار نمیگیریم. این در همین تناقضی که توی بحثهای منطقی داشتیم، این سرتاسر خاص برهانی که داشتیم، سرتاسر خاص تعریف که داشتیم، تقسیم که داشتیم، اینها بحثهای خیلی مهم است. قضیه شرطیه، قضیه حملیه، قیاس اقترانی، وحدت حد وسط، تکرار حد وسط. ولی این تکرار حد وسط خیلی چیز مهمی است. بسیاری از این چیزهایی که توی مغالطات هست میبینی توی تکرار حد وسط نیست. اشتراک لفظی خصوصاً اشتراک لفظی. این وحدت در حد وسط خیلی مهم است. این "نَزَّلْنَا" اونی که نازل شده، اینی که اینجا خطاب به پیغمبر است، اونی که آنجا خطاب به مردم است، یک چیز را دارد میگوید یا دو تا چیز دارد میگوید؟ یک حقیقت عالی قرآن را داریم که با وحی تلقی میشود. یک کلمات قرآن را داریم که با شنیدن تلقی میشود. یک تنزیل، آن وحی است، آن مال پیغمبر است، آن "نَزَلَ إِلَيْهِ" او است. یک قرآن همین اصوات، همین کلمات است، این مال همهمان است. بله تناقض شد. یک جا میگوید به پیغمبر وحی شده، نازل شده به مردم. البته اینها تناقضی با همدیگر ندارد. ولی اگر معنایش نفی گزاره اول باشد، میشود تناقض. یعنی گزاره اول میگوید بر پیغمبر نازل شده. گزاره دومی که بر پیامبر نازل نشده، بلکه بر مردم نازل شده. خب میشود تناقض. مسئله این است که هم بر پیغمبر نازل شده، هم بر پیغمبر نازل به واسطه پیغمبر بر مردم نازل شده. حقیقتش بر پیغمبر نازل شده، کلمات و صورش بر مردم نازل شده. حالا بر پیغمبر هم نازل شده. باز غرض چیست؟ مردم تدبر کنند در آیات است: "وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ". موجب تذکر چه کسانی باشد؟ آنهایی که "اُولُوا الْأَلْبَابِ" هستند. یعنی چه کسانی؟ یعنی آنهایی که از ظواهر و از پوست عبور کردهاند، به هسته رسیدهاند، به لب رسیدهاند، به مغز، به باطن.
الان توی ذهنم نیست و به این شکل در خاطرم نیست ولی "لِتَقْرَأَهُ عَلَىٰ مُكْثٍ" یک همچین آیهای داریم. از این میشود بهنحوی تدبر را فهمید. توی روایت هم دارد امام رضا علیه السلام فرمود: «من هر سه روز یکبار ختم قرآن میکنم.» بعضاً میفرمایند اینکه آرام ختم قرآن میکنم به خاطر این است که خیلی تدبر... وگرنه در هر روزی ختم قرآن میکردم. اینکه سه روز طول میکشد به خاطر این است که قرآن... بله سوره اسرا آیه ۱۰۶: "وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ" علی الناس دارد، "وَنَزَّلْنَاهُ تَنزِيلًا". بله این، این آیه بود. الان "لِتَقْرَأَهُ عَلَىٰ مُكْثٍ" آیات دیگری هست دلالت بر این محتوا داشته باشد که خود پیغمبر هم تدبر میکند، ولی به این شیوه که خود کلمه را گفته باشد که تدبر کن در این آیه، به این شکل شاید نداشته. ولی ترتیل را داریم در مورد خود پیغمبر هم "وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا" خطاب به پیغمبر که با ترتیل تو ترتیل تدبر نهفته است. قرائتی که آدم با توجه انجام بده. با دلالت التزامی در ترتیل میشود تدبر. این هم از این آیه.
و آیه چهارم سوره مؤمنون، آیه ۶۷: "أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ". باز اینجا هم بحث مؤاخذه تدبر مال کفار است، مال همه هست، ولی دایرهاش اول شامل کفار میشود. میفرماید: «آیا اینها در این قول تدبر نکردند، در این قرآن؟ یا نکند برایشان یک چیزی آمده که برای آباء اولینشان نیامده؟» یعنی یک چیز جدیدتری جدای از داستان وحی و رسالت و اینها نکند آمده سراغ... پس دو حالت دارد: یا وحی است یا یک چیزی غیر از وحی است. اگر وحی است چرا درش تدبر نمیکند؟ پس اینجا هم باز دوباره خدای متعال دستور به تدبر داده است. این چهار تا آیه را فعلاً داشته باشید. بعد انشاءالله بیشتر به اینها. دیگری فعلاً با همین چهار تا آیه اگر بیاییم جلو، قرآن دارد میفرماید آقا من به من مراجعه کن، من را بخوان، در من تدبر کن، من را بفهم. و مؤاخذه میکند چرا من را نمیخوانی، چرا در من تدبر نمیکنی، چرا من را نمیفهمی. خب ما میخواهیم بفهمیم. شما میگویی کار شما... شما نمیفهمید. قرآن فقط اهلبیت میفهمند. من به... میفهمد، بشر را چه به فهمیدن قرآن، طلبه پایهیک را چه به قرآن خواندن، قرآن فهمیدن مال مجتهدین است، مال مفسرین است. خب از یک جایی باید شروع کند آدم تا مجتهد بشود، مفسر. بعد هر کسی هم اگر مجتهد چیز شد، مثلاً درس خواند و اینها، همینجور یکهو احساساتی در وجودش شعلهور شده، میگوید اینها چه میگوید؟ احساس میکنم قرآن دارد در وجودم شعله میکشد. او هم باید درس بخواند. آقا، شما میبینید آنهایی که تخصصی و حرفهای و دقیق وارد بحثهای اینها، یک فهمی از معارف قرآن دارند. رویکردی، یک عمقی در فهم قرآن دارند. آن هم که ندارند، گاهی مجتهد هم هستند. این همه تفسیر نوشته میشود، شما بین مفسرین نگاه کنید. شما کتاب «اخلاق در قرآن» مرحوم آیتالله مصباح یزدی را نگاه کنید، چه عمقی در این کتاب است، چه تسلطی به معارف اخلاقی. خب دیگران هم کتاب اخلاق در قرآن و اینها دارند، هم بحثهای تفسیری دارند، هم بحثهای اخلاقی قرآن دارند. اصلاً اینها قابل مقایسه با همدیگر نیست. آن عمق مباحث قرآنی.
قبلاً عرض کردم علامه طباطبایی رضوانالله علیه، المیزان علامه نقطه نمیگذاشتند. شنیدید این را دیگر؟ فرموده بودند که دیدم توی هر صفحهای مثلاً سی ثانیه تفاوت دارد من نقطه نگذارم آخر، چون باید یک دور دیگر بخوانم قبل از شام همان موقع نقطهاش را میگذارم، سی ثانیه در صرفهجویی میشود. بعد این المیزانی که اینقدر ایشان نسبت بهش وسواس داشت، موقع چاپ یک نسخه میدادند به آیتالله مصباح، میفرمودند که: «اگر جایی شما نکتهای به نظرتان رسید یا اصلاحی به نظرتان رسید، خودتان بر کتاب اعمال کنید و خودتان مستقیماً بدهید برای چاپ، دیگر به من ندهید، باز نظر من را بپرسید که این بیاید یا نیاید.» کی؟ دهه چهل، دهه سی، دهه چهل. اعتنا داشت به شأن علمی این مرد. آیتالله مصباح اینها استخوان خرد کردهاند پای معارف قرآنی. این نیستش که حالا هر کسی طلبه شد و اینها با همین سیوطی خواندن و خواندن و اینها اتوماتیک دیگر میشود مفسر قرآن. نه، عمق بحثهای قرآنی این آقایان با همدیگر... شما رهبر شهید ما را نگاه کنید، «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن». چه کتاب عمیق و فوقالعادهای. ایشان در سن سی و دو، سه سالگی، سی و سه سالگی. سخنرانیهای عمومی ایشان است، کلاس درسش هم نیست. سخنرانیهای در سن سی و سه سالگی. هنوز که هنوز است آدم میبیند در این پنجاه سال اخیر مثل همچین کتابی آدم پیدا نمیکند. پنجاه و چهار سال از این کتاب گذشته، مال سال پنجاه و یک. پنجاه و چهار سال از این کتاب گذشته و هنوز آدم مثل این پیدا نمیکند. چقدر این مطالب عمیق است. جلوتر هی عمقش... آن کتاب تفسیری ایشان را شما نگاه کنید: تفسیر سوره حشر، تفسیر سوره تغابن، تفسیر سوره حم، تفسیر سوره مجادله. بنده چون روی اینها کار کردهام، بیشتر بحثهای تفسیری ایشان، بعضیهایش را تدریس کردهام، سخنرانی استفاده کردهام. آدم وقتی نگاه میکند عمق را میبیند. اصلاً رویکرد تفسیری این مرد. خیلیهای دیگر هم همین آیات را بهش رسیدهاند. تسلطش به تاریخ، به مباحث ادبی، همه اینها هستش که این قضیه... به هر حال این میشود پاسخگویی به سؤالات. این سؤالاتی که بشر دارد، این قرآن پاسخگو میشود بهش. وگرنه یکی از سخنرانیهایشان یک لیستی از سؤالات میآورد. اگر بتوانم پیدا... یادم باشد پیدا کنم و وقت کنم برایتان بیاورم، خیلی جالب است. یک لیستی از سؤالات میآورند که اینها سؤالاتی است که امروز بشر دارد و پاسخش در قرآن است. خیلی جالب است. نود و چهار، نود و پنج اینها باشد، توی یکی از این جلسات قرآنی که ایشان داشتند. یک لیست بلند. روز مبعث بوده یا ماه مبارک رمضان. سؤالاتی که امروز برای کل دنیا مطرح است، خصوصاً در جهان اسلام، پاسخش هم در قرآن. و همین مردم این قرآن را "اتخذوا هذا القرآن مهجوراً"، همینها مهجور کردهاند. پاسخش همینجا است. چرا؟ چون تدبر نسخههای بیگانه را به کار میگیرد. خب این هم شد از این مطلب.
مطلب بعدی که الان میفرمایند، میفرمایند که احادیث مسلمهای که از پیغمبر اکرم و ائمه اهل بیت رسیده، مردم را توصیه و تأکید نموده که در مشکلات و فتن به قرآن مجید مراجعه نمایند. چه اثری خواهد بخشید؟ عمری باشد مفصل با هم میخوانیم. به کرات، اگر بگوییم صد تا روایت شاید دروغ نباشد، بلکه شاید بیشتر از اهل بیت داریم توصیه کردهاند: «مراجعه کنید به قرآن، قرآن بخوانید، در قرآن تدبر کنید، قرآن را یاد بگیرید، قرآن را یاد بدهید. حرفی از ما شنیدید به قرآن عرضه کنید. روایتی از اهل بیت بهتان رسید درش شک داشتید به قرآن عرضه کنید. دو تا روایت بهتان رسید تعارض با همدیگر داشت به قرآن عرضه کنید. هر کدامش که موافق معارف قرآن بود بگیرید، هر کدام مخالف بود پس بزنید.» خب اینها چه میشود؟ خود امام دارد میگوید آقا مطلب من را عرضه به قرآن کن. تازه امامی که در دسترس نیست، امامی که در دسترس بوده و میشد ازش سؤال کرد، میفرموده که همین کلمهای که من گفتم به قرآن عرضه کن. اگر چیزی هم بهت رسید نمیخواهد باز بیا از من سؤال کن. حالا ما امامی که در دسترس نیست را میخواهیم قرآن را بهش عرضه کنیم. اصلاً برو در زمان غیبت به قرآن سپردند. آقای بهجت توی این کتاب «حضرت حجت» یک بحث مفصلی در این زمینه دارد که آن چیزی که در زمان غیبت تکیهگاه ماست و خلأ امام زمان را برای ما پر میکند، قرآن است. کدام قرآن؟ فقط آن آیاتی که احادیث ذیلش... توی همین کتابهای تفسیری حدیثی را که نگاه میکنید از یک سوره بلند، پنج تا آیهاش را تفسیر کرده، آن هم چون مثلاً چهار تا روایت ذیل اینها. این چه قرآنی است؟ این چه "تبیان لکل شیء" شد؟ این چه تدبری در قرآن شد؟ چه عرضهای به قرآن شد؟ به کدام قرآن عرضه کنیم؟ قرآنی که نمیفهمیم، سر در نمیآوریم. چه بشود عرضه کنیم؟
نکته مهم: اساساً بنا به این طریقه، مسئله تدبر در قرآن که به مقتضای آیات کثیر یک وظیفه عمومی است، مورد ندارد. علامه، حکیم است. واقعاً تک تک کلماتی که میگوید با دقت است. استادی داشتیم ایشان به این کتابهای چاپی علامه اکتفا نمیکرد. رفته بود نسخههای خطی ایشان را پیدا کرده بود. هر کتاب تدریس میکرد، من ندیدم مثل ایشان کسی مسلط به آثار علامه طباطبایی. گمنام. نسخههای خطی علامه را پیدا کرده بود. تدریس که میخواست بکند، به آن نسخه خطی میگفت: «برای من مهم است که علامه دقیقاً چه نوشته، یک کلمه جابهجا نشود. من برای اینکه به کلمه کلمه مرد اعتقاد دارم، میدانم با چه عمقی، با چه دقتی نوشت.» روش رئالیسم را ایشان شروع کرده بود تدریس. آن خط اولش یک سال تدریسش طول کشیده بود. خط اول چه میگوید؟ میگوید واقعیت. سفسطه میگوید ترانه سفسطه. یک همچین چیزی میگفت. آن ترانه سفسطه را برای چه گفته علامه طباطبایی؟ یک سال روی این بحث. ما مقدمه المیزان خدمت ایشان درس میگرفتیم. اصلاً یک عمق عجیب. حالا خود مطلب که عمیق بود، ایشان خیلی عمیق وارد میشود. حالا به هر حال به کلمات علامه این شکلی نگاه کنید.
یکی دیگر از آقایان یک وقتی از شاگردان آیتالله پهلوانی و آیتالله جعفری تهرانی فرمود که: «من روی کلمات این آقایان معامله وحی میکنم.» حالا نمیخواهم بگویم ما مرید این افراد، ولی به هر حال اینها حسابشده حرف میزنند. این شخصیتهای بزرگ با دقت حرف میزنند. الان میفرماید: «یک وظیفه عمومی است.» این کلمه «وظیفه عمومی» از آن کلماتی است که باید وسواس بهش توجه کرد. تدبر در قرآن وظیفه عمومی است. وظیفه خصوصی هم نیست. یعنی طلبهها هم احساس وظیفه نمیکنند که تدبر در قرآن کنند و تدریس بکنند، تفسیر بگویند. این تدبر در قرآن وظیفه عمومی است. ایشان میفرماید: خب اینکه وظیفه عمومی نیست، اینکه هیچی. حالا شما با این طریقه دوم راه حلتان برای این وظیفه عمومی چیست؟ با این طریقه دوم تفسیر این وظیفه عمومی محقق نمیشود. کسی حق ندارد برود تدبر در قرآن کند. کسی حق ندارد مراجعه به قرآن کند. فقط از باب ثوابش میتوانیم یک قرائتی داشته باشیم، از رو بخوانیم که ماه رمضان که خب چند برابر هم هست. و همین اینکه حالا این آیه چه میگوید، این آیه به کدام آیه برمیگردد، مضمون این آیه به صورت موضوعی در قرآن چطور آمده. این دیگر کار هیچکس نیست. الان یک کسی یک کمی توی اینها وارد بشود بهش میگویند مفسر. در حالی که این وظیفه عمومی است. مفسر خیلی جایگاهش از اینها بالاتر است. خیلی کارش از این مسائل سنگینتر است. آنقدر که کسی توی این مسائل وارد نشده. الان مثلاً تفسیرهای قرائتی یک جورایی همین تدبر عمومی است. تفسیر نور کتاب... میگویند تفسیر، تفسیر که خیلی جایگاهش بالاتر از این سطح ارتباط با قرآن است. ولی همینش هم غنیمت است. در همین حد هم ارتباط با قرآن داشتن غنیمت است. آقای قرائتی وقتی وارد یک آیهای میشود، مجموعه آیاتی که کمک میکند در یک حدی در یک حد همگانی و واقعاً هم ارزشمند است. حالا اگر وقت میکنید بخوانید، اگر وقت نمیکنید گوش بدهید، هم صوتش هست هم فیلمش هست هم متنش هست. خدا به عمر این آدم هم برکت داده واقعاً، خدا به ایشان هم سلامتی بدهد. جان؟ وضعیت عمومی بودن تنفر در قرآن عملی میشود برایش در ادبیات، در شهر نه.
ببینید یک روایتی داریم. این روایت الان پیدا میکنم برایتان میخوانم. این روایت مهمی است. "إِلَّا أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ" دارد. در کافی هم به نظرم هست. این "إِلَّا أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ" را اگر سرچ کردید: "تَنَزُّلُ الْقُرْآنِ". جان؟ "کِتَابُ اللَّهِ عَلَى أَرْبَعَةٍ" توی کجاست؟ سندش را اول توی تفاسیر سرچ کردیم، توی روایات "جامع الأحادیث" اگر سرچ بکنیم، مراقب دست شما. نه در جامع الأخبار دارد از امام حسین علیه السلام، جاهای دیگر هم هست. در تفسیر صافی هم. "كِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: عَلَى الْعِبَارَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ اللَّطَائِفِ وَ الْحَقَائِقِ". این پاسخ سؤال شما. کتاب خدا بر چهار چیز است. چهار لایه دارد، چهار مرتبه دارد. این تدبر هم که گفته میشود میشود تدبر در چهار لایه، چهار مرتبه. یک مرتبهاش عبارت است، یک مرتبهاش اشارت، یک مرتبهاش لطایف، یک مرتبهاش حقایق. "فَالْعِبَارَةُ لِلْعَوَامِّ وَ الْإِشَارَةُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِيَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ". حالا ما که بلد نیستیم ولی در حد فهممان عبارت، اشاره، لطایف، حقایق.
ببینید آقا، فرض بفرمایید حالا با مثال ناقص بنده. مثلاً میخواهیم در مورد بارداری صحبت کنیم. مثلاً یک کلاسی برگزار میکنیم در مورد بارداری. درست شد؟ در مورد بارداری از روش بارداری و از مراقبتهای دوران بارداری و از سختیهای دوران بارداری این مسائل. خب ما که آقایونی میفهمیم چه میفهمیم؟ عبارت را میفهمیم. این چیزهایی که معلم میگوید را میفهمیم. میگوید مثلاً خانم در دوران بارداری مثلاً شیء سنگین بالاتر از ۲۰ کیلو بلند نکند. بعد مثلاً اگر بالاتر از ۲۰ کیلو بلند بکند، خطر پاره شدن کیسه آب، خطر فلان، خطر فلان، خطر فلان. ما چه میفهمیم؟ ما عبارت را میفهمیم. درست است؟ وگرنه ما نه از کیسه آب سر در میآوریم، نه از جنین سر در میآوریم، نه از تأثیر بار سنگین روی این زایمان سر در میآوریم. ما هیچی از اینها نمیفهمیم. ولی تعبداً اینها را تلقی میکنیم. عبارتها را میفهمیم. این کلمات را میفهمیم. کیسه آب را میفهمیم. کلمه کیسه آب هیچ درکی نداریم. چرا؟ دلالت تصدیقی اولیه نسبت به این الفاظ داریم. تصدیق میکنیم بله این کلمه یعنی فلان. پس میشود: "العبارة للعوام". ما نسبت به این موضوع عوام، عبارتش مال ماست. "الاشارة للخواص". آنهایی که خواستند در این موضوع مثلاً پرستار، ماما، قابله است یا زنهای باردارند یا دکتر متخصص زنان، آن هم این مطالب برایش اشارههایی دارد به یک سری نکات عمیقتر و دقیقتر. او فهمش از ما بالاتر است. یک لایه بالاتر، کی بود؟ اولیاء. آن چی بود؟ "اللطایف للاولیاء". لطایفی. حالا توی این مثال چون خیلی مثال دمدستی است، خیلی عمق مطلب فهمیده نمیشود. یک لطایفی دارد که آن را اولیاء میفهمند. در آیات الهی. مثلاً آقا فرض بفرمایید که: "وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَىٰ". به حضرت موسی میفرماید این چیست در دستت؟ یک قضیهای هست مرحوم مقدس اردبیلی خواب میبیند حضرت موسی را. شنیدید؟ آنجا حضرت موسی علیه السلام به ایشان میگوید که: «اسمت چیست؟» میگوید: «من احمد فرزند فلانی، فلانزاده در فلان...» «یک سؤال کردم، اسمت را پرسیدم.» ایشان میگوید: «مگر خدای متعال از تو نپرسید این چیست در دستت؟ "وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ"؟ تو این همه توضیح دادی! "هِيَ عَصَايَ". عليها عصايي. دیگر این همه توضیحات ندارد.» "الاشارة للاولیاء"، "اللطایف للاولیاء". حالا یک اشاره هم دارد برای خواص، لطیفه هم دارد برای اولیاء. آن لطیفش چیست؟ میگوید وقتی یک بزرگی بهت توجه کرده، رو کرده بهت، خطاب کرده، تو اینقدر مبتهج از این خطابش هستی. وقتی ازت سؤال کرده، تو میخواهی این رشته خطاب دیگر قطع نشود. وقتی با من رو کرده، بگذار اول مناجات شعبانیه چه میگوید: "اِسْمَعْ دُعَائِی إِذَا دَعَوْتُكَ وَ اقْبَلْ عَلَیَّ إِذَا نَاجَیْتُكَ". به من توجه کن، رو کن، میخواهم باهات حرف بزنم، گوش بده. اینها مال اولیاء است دیگر. اینها مال خواص، مال کسانی که اهل دلند، اهل باطنند. کلمه میخوانیم. رد. یا خدا گوش کرد، نکرد، قبول کرد، نکرد. سؤالات دستوری. بده بیار دیگر، بفرست دیگر. اصلاً به کلمهام توجه نداریم. شنیدیم این را اگر بخوانیم پولدار. کلمه درست است، غلط است، معنایش چیست؟ به این کار... باطل است. یک رشته اتصال است. این مال کیست؟ مال اولیاء. پس تمام این کلماتی که ما توی قرآن میخوانیم بله این آیه را که بهش میرسیم، معنایش چی بود؟ معنایش این است. خدا از موسی اصلاً پرسید یعنی چه؟ خدا گفت یعنی چه؟ این گفت این جواب داد یعنی چه؟ این چه جور گفت؟ آن چه جور گفت؟ این چه شنید؟ این چه گفت؟ آن چه گفت؟ بله عبارتش را همهمان میفهمیم. اشارت شیء، یک عده اشارتش را هم میفهمند. لطیفش چیست؟ لطیفه "عصای علیها". این لطایفی درش است. این را کی میفهمد؟ اولیاء. حقایقی در این است. حقایقی در اینکه این شنید از خدای متعال و خدا گفت به او. آن حقیقت که بهش میرسد انبیاء. تا کسی به نبوت نرسیده باشد، حقیقت این مطلب را سر در نمیآورد. اصلاً اینکه خدا گفته نمیفهمد یعنی چه. پس یک لطیفه داشت، یک حقیقت داشت، یک اشاره داشت، یک عبارت داشت. جانم؟ وارث علم؟ بله، چون خودشان به صورت خاص مخاطب آن وحی نبودند، از این باب مخصوص انبیاء. جان؟ چه با هم همزمان سؤال. جالب بود.
رویه وایرلس دریافت. آیتالاحکام یک عبارتی دارد، یک اشارتی دارد، یک عرض کنم که لطایفی دارد، یک حقایقی. مثلاً حالا بعضی از این آیتالاحکام را دست این عرفا که میدهیم، یک چیزهایی از توی اینها درمیآورند، یک چیزهایی میگویند اصلاً آدم متحیر و مبهوت. مثلاً همین بحث وطن را توی «آداب الصلوة» امام ببینید. امام راحل که میگوید وقتی که دیوار "اذا خفی الجدران"، وقتی دیوار دیگر مخفی شد، صدای اذان دیگر از شهر به گوش نرسید، این دیگر مسافر است و نمازش قصر است. امام شروع میکند میگوید: «اصلاً مسافر یعنی چه؟ مهاجر الی الله. بعد از بیت خارج بشود.» این بیت چیست؟ بیت. بعد میگوید وقتی که خارج شد تازه به این میگویند مسافر. کی معلوم میشود که این مسافر شده، مهاجر شده؟ وقتی که "خفی الجدران"، دیگر دیوارهای نفس دیده نمیشود و دیگر صدای وسوسه نفس هم به گوش نمیرسد، صوت اذانش نمیآید. مسافر وقتی اینجور شد معلوم میشود که هجرتش شروع شده. وگرنه هنوز در بیت نفس، در بیت مسلم است. "وَمَن يُهَاجِرْ" بعد آن تعابیری که از بیتش خارج "وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ". خب این یک ظاهری دارد، عبارت. این عبارت صد بار شنید. یک اشارهای دارد للخواص. آقای رئیسی از بیتش خارج شده بود، مهاجر الی الله بود. شهید شده. "فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ". اشارت. یک لطیفه دارد این مال اولیاء است. یک حقیقت دارد. کی حالا این واقعاً این را انجام داده؟ کی واقعاً از نفس هجرت کرده؟ کی واقعاً به وطن رسیده؟ پیغمبر و اوصیای پیامبر. حقیقتش مال... پس این آیتالاحکام هم عمق دارد. از اینجا نماز شکسته میشود، از آنجا فلان میشود. به این میگویند مسافر، به آن میگویند مهاجر. به بحث جهاد مثلاً شما ببینید. اینها همه این بحثهای فقهی را بعضی از بزرگان مثل حالا مثلاً مرحوم حاجی سبزواری و بعضیهای دیگر میبینید وارد میشوند، یک عمقی. مثلاً خیلی هم عرفانی مثل اعتکاف، مثل روزه یا خود جهاد یا خود همین جهاد با نفس را بعضیها کامل منطبق با شریعت آمدهاند، جهاد با نفسش را تحلیل کردهاند. همه اینهایی که در مورد جهاد دارد: مواجهه با دشمن، چه میدانم اسیر شدن، شهید شدن، از دشمن کشتن که حالا بحثهایی که در جهاد داریم مفصل. همه اینها آمدهاند گفتهاند آقا لایههای باطنیش میشود توی جهاد با نفس. بله آن کسی که حالا میخواهد احکام را استدلال بکند در همین حد باهاش کار لطایف و عمق قضیه را بله. خب این هم از این.
حالا آقا فرمودند که بابش باز نشود برای اینکه عوام... بله باب حالا جلو باب تحویل و اینها نباید طرف هیچی از معارف قرآن سر در نمیآورد. توی اینستاگرام مخصوصاً زیاد است. میآید شروع میکند تحویل قرآن کردن. اینی که مثلاً در مورد سگ گفتند خصلت سگگونگی را باید از منزل بیرون کرد. بله، آن هم هست. آن هم همان بحث و ملاصدرا دارد، امام هم دارد که این سگسیرتی باید از این بیت خارج بشود تا ملائکه بیایند. روایاتی که دارد که توی خانهای که سگ است ملائکه نمیآیند. همین آمدهاند لطایفی ازش برداشت کردهاند، گفتهاند خلق سگگونه است که باید بیرون بشود تا ملائکه بیایند. بحثهای دقیق فلسفی هم دارد. مردم را نباید سوق داد به سمت تحویل قرآن. از همان اول شروع کنند بروند سمت تحویل و برداشتهای عرفانی و برداشتهای ذوقی یا تفاسیر این شکلی. بعضی تفاسیر کلاً توی همین حال و هوا هست. تفسیر محیالدین را ببینید. در مورد غرق قوم نوح مثلاً و مطالبی حالا که بعضیهایش واقعاً محل شبهه است. هم توی تفسیرش دارد هم توی فصوص دارد. در فصل نه دارد. جاهای عوام گفت: یک عده عاشق این حرفها هستند. امام یک وقتی آقای فخرالدین حجازی آمده بود پیش امام راحل. شروع کرد فیلمش هست توی اینترنت. "ای موسی عصا تو بنداز، ای سلیمان چه بکن". بعد امام راحل شروع میکنند سخنرانی. مشکینی یک چیزی گفته بودند یا... البته فعل ماتم اینجا به نظرم مال آقای مشکینی. همان اول شروع میکند میفهمد که بنده مقدمتاً یک چیزی را بگویم در مورد این مطالبی که آقای مشکینی گفتند. «بنده خوف این را دارم که این حرفهایی که ایشان گفتند باورم بشود.» بعد یک جمله میگویند خیلی فوقالعاده است. میفرمایند که: «ما در عمل به همین ظواهر شریعت ماندهایم. خدا کند با وضعیتی از دنیا برویم که به ظواهر شریعت عمل کرده باشیم. باطنش مال ماها نیست که حالا فهمیده باشد و بهش رسیده باشد. خیلی کار دارد. ما همین ظاهر شریعت را عمل کرده...» دقت! این افترا علی الله است. بله، هزار تا لایه باطنی دارد. ما همین "افترا علی الله" را توی همین مرحله اول "فحش" است. تهمت به خدا نزنیم، نجات پیدا کنیم خیلی هنر است.
حالا ما ارتباطمان با قرآن ارتباط عمومی توی همین سطح فعلاً باشد. همین داستانهای قرآن، کلیاتش را سر در بیاوریم. این سوره مبارکه نون را "ن وَالْقَلَمِ". آن داستانی که تعریف میکند. بنده اولین بار امتحان به صورت خاص در... با من درس تفسیر قرائتی را گوش میدادم. چندین جزوش را توی ماشین، توی رفت و آمد گوش... سوره قلم که رسید. این داستان از ایشان که شنیدم گفتم: عجب داستان عمیقی است. چقدر این داستان جالب است. چند تا داستانی که در سوره مبارکه کهف. یکیش همان اصحاب الجنه. اصحاب الجن در سوره قلم. همان قضیه که دارد آن دو نفری که یکیشان باغ داشته، یکیشان نداشت و اینها. همین داستانهای قرآن به همین سطح ابتداییاش. توی همان سوره مبارکه قلم میگوید: یکیشان برگشت "أَبْسَطُهُمْ طَرِيقَةً" بود. به بقیه گفت: "لَوْلَا تُسَبِّحُونَ". چرا تسبیح؟ چقدر این آیات زیباست. در همین حد ابتداییاش. "العبارة للعوام". همین حدش را بدانید. حالا بله، این خیلی لطایف و مسائل عمیق تویش است. ما همین حد ابتداییاش را بفهمیم، عمل بکنیم. مردم! توی همین حد ما مردم را هم به همین حد سوق بدهیم. خودمان هم که به امثال بنده هم که جزو عوام فعلاً در همین حد با قرآن انس بگیریم. نمیخواهد برویم به سمت ذوقیات و مسائل عرفانی و لایههای باطنی فصوص ابن عربی و ملاصدرا. همین سطح عمومی را باهاش ارتباط برقرار... آن چیزی که از ما خواستهاند این است. با تدبر در همین لایه هم بسیاری از سؤالاتمان پاسخ پیدا میکند. بسیاری از سؤالات اعتقادی. بنده به کرات دیدهام افرادی که گرفتاریهای اعتقادی دارند با همین بحثهای سوره مبارکه فجر، آیات میانی سوره مبارکه فجر که اگر درش تدبر بشود بسیاری از مشکلات فکری طرف برطرف میشود. ما یک بحثهایی کرده بودیم در مورد سوره مبارکه فجر. حالا عنوانش بود «از حیوانیت تا حیات». آن فصل اولش هم یادت است؟ میانی. آیات میانی سوره مبارکه فجر: "رَبِّ أَهَانَنِ"، "رَبِّ أَكْرَمَنِ"، "كَلَّا بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ". که اینها همش ابتلاء است، نه آن اکرام است نه این اهانت. همین را یک ده جلسه بحث کردهام. یک آقایی یک وقتی جلوی حرم امام رضا علیه السلام، بنده داشتم میآمدم با سرعت فلکه آب ماشین سوار شوم بروم فرودگاه، دیرم شده بود. نزدیک اذان هم بود. سیل جمعیت این وری داشت میآمد، من هم این وری تک و تنها داشتم میآمدم بیرون. یک آقایی یکهو ما را دید و برگشت عقب. «شما فلانی نیستی؟» گوشیش را آورد. «جلسات از حیوانیت و حیات سنجاق شده. من هفتاد بار گوش دادهام. دروغ نیست. مشکلاتی از من برطرف...» مال من نیست ها، مال قرآن است. مال این آیات است. مال تدبر است. گفت: «خودم را میدانی چه مشکلاتی از من، چه مسائلی برای من حل شد؟» دو تا آیه قرآن تدبر میشود که چه میخواهد بگوید؟ کدام مسئله ذهنیت را دارد حل میکند؟ کدام چالش تو را دارد برطرف میکند؟ همین دیروز پریروز یکی به من زنگ زده که آقا من ماهی پانصد میلیون درآمد دارم، ولی مثلاً فلان مشکل را دارم، فلان آدم هم اینقدر قالتاق و اینها. این مشکل من را ندارد. اصل مسئله برایت حل بشود. تو فکر کردی که اینی که مثلاً بهش فلان نعمت داده شده این علامت این است که خدا توجه داشته، محبت داشته. بعد به من داده نشده علامت این است که به من توجه نداشته. تدبر در قرآن در حد همین عبارت قرآن و اینها. همین مسائل وقتی بهش توجه میشود خب بله، اتفاقاً این از آیاتی است که ذیلش ما حدیث تفسیری نداریم. مراجعه نمیکند اگر داشتیم. حدیثش را همه بلد بودند. آیه که کار ما نیست بفهمیم. خطاب این آیات با کفار است. این هم از این مسئله.
یالا، بقیهاش میماند انشاءالله برای فردا. نکات بعدی را عرض خواهیم کرد. و صلی الله علی سیدنا محمد و آله.
برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید.
جلسات مرتبط
جلسه پانزدهم
درباره المیزان
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
سخنرانیهای مرتبط
محبوب ترین جلسات درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه پانزدهم
درباره المیزان
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
در حال بارگذاری نظرات...