جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
00:48:13
علامه طباطبایی با شکستنِ حصارِ تنگِ الفاظ و مفاهیمِ ذهنی، قرآن را از ساحتِ متن به اقلیمِ حقایقِ عینی میبرد تا «تأویل» نه یک معنایِ ثانویه، که پلی میانِ جانِ مطهر و «امالکتاب» باشد. این مسیر، سفری است برای گذر از ظواهرِ عربیِ آیات به باطنِ علویِ آنها، که تنها در سایهی طهارتِ قلب و رسوخ در علم، حقیقتِ مکنونِ کلامِ وحی را برای اهلِ شهود آشکار میکند.
معرفی
حسگرایی جدید؛ سنجش حقایق دینی با معیار تجربه
عملگرایی افراطی و تقلیل ارزش علم به سود مادی
تفسیر مادی معجزات و انکار مفاهیم غیبی قرآن
تبدیل وحی و نبوت به نبوغ شخصی پیامبر در تبیینهای مادیگرایانه
تفسیر مأثور؛ جایگاه نقلهای پیامبر، صحابه و تابعین
تفاوت روش تفسیر مأثور با تفسیر روایی در سنت شیعه
اجتهاد در برابر نص و اجتهاد در خدمت فهم قرآن؛ دو مسیر متفاوت
نقش روایت در روش علامه؛ کلیدی برای تدبر و استنطاق آیات
عملگرایی افراطی و تقلیل ارزش علم به سود مادی
تفسیر مادی معجزات و انکار مفاهیم غیبی قرآن
تبدیل وحی و نبوت به نبوغ شخصی پیامبر در تبیینهای مادیگرایانه
تفسیر مأثور؛ جایگاه نقلهای پیامبر، صحابه و تابعین
تفاوت روش تفسیر مأثور با تفسیر روایی در سنت شیعه
اجتهاد در برابر نص و اجتهاد در خدمت فهم قرآن؛ دو مسیر متفاوت
نقش روایت در روش علامه؛ کلیدی برای تدبر و استنطاق آیات
متن
!! توجه: متن زیر توسط هوش مصنوعی تولید شده است !!
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللهُ عَلَی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِيالْقَاسِمِ الْمُصْطَفَی مُحَمَّد. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ، وَ لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ مِنَ الْآنَ إِلَی قِیَامِ یَوْمِ الدِّین.
رسیدیم به این نکته که در قرون اخیر و در قرن حاضر، مسلک حسیگرایی رواج پیدا کرد و همهچیز شد بر اساس حس و تجربه. انسان مادی همهچیز را هم مادی میفهمد، مادی تحلیل میکند، مادی ارزیابی میکند. به قرآن هم که میرسد همین شکلی؛ هر چیزی که با حس و تجربه جور دربیاید، پذیرفته میشود، میشود علمی، میشود معقول؛ وگرنه نامعقول.
خیلی عجیب است؛ مشهد روضه میخواندیم، از عبارت مقتل (در لهوف هم هست)؛ ذوالجناح، اسب امام حسین علیه السلام، لحظات پایانی از امام حسین دفاع کرد، «حَتّی قَتَلَ ثَمَانِینَ رَجُلًا». همچین تعبیری! تا هشتاد نفر را هم کشت از لشکر دشمن. آمدم پایین، یک پیرمردی شروع کرد به ما حمله کردن و داد و بیداد کردن که «اینها چیست میخوانید؟!»
گفتم: «آقا این سند مستدل. نگید اینها را. یعنی چی مگر اسب میتواند آدم بکشد؟ بعد آنجا فلان بکند؟ اینها را میگویید، جوانها برای همین نمیآیند پای منبرتان.» پا میشود قشنگ با لگد میزند. اسب خیلی موجود باشعوری، باهوش است. در این حدش هم قبول نمیکنند دیگر. حالا ببینیم شما از عوالم غیب و فلان و اینها اگر بخواهی بگویی که دیگر هیچی! «خرافات را وارد روضهها نکنید. همین حرفها را میزنی، جوانها نمیآیند سمتتان. این چرتوپرتها چیست؟» خرافاتی که سید بن طاووس وارد کرده! ایشان وارد کردهاند خرافات؟! اینجوری است.
خیلی هم اعتماد به نفس نسل جدید رفته بالا. حالا این بنده خدا که ما نسل قدیم بود، به نسل جدید، با هوش مصنوعی و فلان و اینها، یک کمی این حالت «چیز» برایش شکل گرفته: احساس توهم دانایی. احساس میکند خیلی بلد است و به اطلاعات دسترسی دارد و قدرت ارزیابی دارد و دیگر هر حرفی را از هر کسی قبول نمیکند.
و همهچیز هم ماشینی شده دیگر. الان ذهنها ماشینی شده است. ای کاش خودشان ماشینی فکر بکنند؛ خودشان هم دیگر فکر نمیکنند، تحویل هوش مصنوعی میدهند، او برایشان فکر میکند و او ارزیابی میکند، با همان ساختار خودش.
به هر حال قرآن نه، اینجوری نیست. قرآن اینجوری نمیشود تفسیرش. البته قرآن خلاف عقل نیست، خلاف علم نیست؛ ولی مسئله این است که شما علم و نقل را محدود کردهاید به حس و تجربه. نکتهاش این است. پس یا رفتن به طرف مذهب فلاسفه مادی و حسیگرای اروپایی، یا به سمت مذهب اصالت عمل (پراگماتیسم) متمایل شدن.
مذهبی که میگوید هیچ ارزشی برای ادراکات انسان نیست، مگر آن ادراکاتی که منشأ عمل باشد؛ آن هم عملی که به درد حوائج زندگی مادی بخورد. حوائجی که جبر زندگی آن را معین میکند. میگوید: «آقا علم و اطلاعات و اینها به درد نمیخورد. محصول عینی چی داری؟» محصول عینی هم یعنی محصول مادی چی داری؟
پراگماتیست وقتی از ما سؤال میکند، میگوید که «آقا آخوند چه خاصیتی برای زندگی دارد؟ یک خاصیت توی طلبه برای زندگی من چیست؟ یک روزی اگر طلبهها را همه بریزند توی دریا، چه اتفاقی برای اهل دنیا میافتد؟ چه چیزی کم میشود؟»
یک کسی توی جلسه گفت: «اگر کامیوندارها اعتصاب بکنند، خب دیگر مثلاً سبزی نمیآید، گوجه نمیآید، هندوانه نمیآید. اگر مثلاً چه میدانم بناها اعتصاب بکنند، دیگر ساختمانی ساخته نمیشود. اگر آخوندها اعتصاب بکنند، چه اتفاقی میافتد؟ اگر آخوندها یک هفته کار نکنند چه اتفاقی میافتد؟»
جوابی دادم، گفتم که: «بابایت را دیگر نمیتوانی پیدا بکنی.» بعد محترمانه: «آخوندها نباشند، دیگر تو هم بابایت را نمیتوانی پیدا بکنی.» مثل «حاج زنبور عسل» دنبال بابایت بگردی! دنبال... دنبال بابایت باید بگردی. خلاصه اینکه کارکردها این است که حلالزاده باشی، عقد مامان و بابایت را میخواند، میدانی این بابایت است و آن مامانت است. یکی از کاربردها!
پراگماتیست وقتی برخورد میکنی با قضیه... ما در این بنایی اخیری که داشتیم، خب ما خیلی گرفتار شدیم واقعاً. یعنی اصلاً توی این قضیه با بیپولی و فلان و اینها کار بکنیم. برگشت گفت: «تو این همه کتاب داری، چه خاصیتی دارد وقتی خانه را نمیتوانی بسازی؟ وقتی مثلاً بنایی، چی بلد نیستی؟ مثلاً گچکاری بلد نیستی، جوشکاری بلد نیستی، مثلاً اینها را هیچی بلد نیستی. این همه کتاب، این چند هزار جلد کتاب، به درد کجا میخورد؟»
سؤال جدی است دیگر؛ چرا؟ چون بنده خدا آن نظام ارزشگذاری برایش در این خلاصه شده که علم و دانش و اطلاعات و اینها آخر باید یک جایی زندگی به درد بخورد. یک جای زندگی چیست؟ زندگی همین است: «مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَ نَحْيَا.» همین. غیر از اینجا که ما حیاتی نداریم که! دیگر آن حیات معقول، به تعبیر علامه جعفری، آن حیات برتر، آن حیات معقول، آن چی میشود؟ تو زندگی چهل پنجاه ساله را بهش میگویی حیات، زندگی ابدی را بهش نمیگویی حیات. اینجا خوب زیستن را معیار عینی میدانی، آنجا تا ابد خوب زیستن را معیار عینی نمیدانی.
بماند که آن خاصیت برای روحانی و طلبه و دین و اینها، آثارش چیست؟ یکی از آثار عینی واضحش این است: ما در این مدت کار که میکردیم، افراد مختلف، پیمانکارهای مختلف. آدمهای متدین، متدین واقعی. حالا چند نفر از اینهایی که آمدند توی پیمانکاری، اینها ما را شناختند و از دوستان و از عزیزان و اینها درآمدند. اونی که دنبال مسائل اخلاقی، دنبال مسائل معنوی است، توی کارش خودش را نشان میدهد: کار باکیفیت، کار بدون کلاهبرداری، بدون آسیب اقتصادی. آن کسی هم که به این چیزها اعتقاد ندارد، هشت برابر پول میگیرد، کار بیکیفیت، کار ناقص.
خب این تربیت اخلاقی با کیست؟ این تربیت کار انبیاست که ورثه انبیا، علما هستند. علما اگر نباشند، عالم میشود یک باغ وحش وسیع. باغ وحش هم یک آدابی، یک اخلاقی، یک ضابطهای توش حاکم است. یک رحم و مروتی توی حیوانها هست. یک چیزی، یک قاعدهای دارد. الان ترامپ و نتانیاهو، اینها واقعاً نمیشود به اینها گفت باغ وحش. یعنی هیچ باغ وحشی اینها را نمیپذیرد. هیچ جنگلی اینها را قبول نمیکند. هیچ حیوانی کنار اینها نمیتواند زندگی بکند.
توی گوریلها زندگی قاعدهای دارد، توی سوسمارها زندگی قاعدهای دارد. سوسمارها هم این شکلی زندگی میکنند. سوسمارها همدیگر را نمیخورند. سوسمارها بچه همدیگر را نمیخورند. سوسمارها اینجور جنایت نمیکنند، قتلعام نمیکنند، خانهوزندگی همدیگر را از هم نمیپاشند. به قاعده جنگ هم توی سوسمارها قاعدهای دارد. دعوا و درگیری هم یک قاعدهای دارد. اینجا هیچچیزی، هیچ قاعدهای ندارد. انبیا که نباشند، عالم میشود این.
دیدید نتانیاهو آمد گفتش که عیسی گفته که نمیدانم اخلاق و فلان و اینها. اونی که مهم است اخلاق نیست، قدرت است. دیدید این حرفهای نتانیاهو را؟ وقتی کسی منطقش این است: اخلاق کجای زندگی است؟ قدرت! خب این اگر عالم دست اینها باشد، خاصیت آخوند چیست؟ همین دوزاری که شما میگویی عدالت و محبت و احترام و شخصیت و همین، همین کلماتی که میگویی، همه اینها محصول کار انبیاست. همین چهار تا چیزی که بین شماها محترم است، اگر بخواهی پراگماتیستی نگاه بکنی به قضیه، این محصول انبیاست. اخلاق و شخصیت و انسانیت به واسطه انبیا توی عالم مانده است.
به هر حال یکی از رویکردهایی که به تفسیر شکل گرفته در قرن اخیر، همین نگاه پراگماتیستی است که این باعث میشود که قرآن آخر باید همهچی ختم بشود که حالا خاصیتش برای زندگی من چیست؟ به چه درد من میخورد؟ این نسل جدید، این خیلی مسئله است. حالا به مناسبت اشاره به این نکته کردم، خیلی ربط به بحث تفسیرمان نداشت؛ ولی به مناسبت چون یک مسئله خیلی معضل بزرگی است در این روزگار ما، بهش توجه داشته باشید.
نسل جدید همهچیز را این شکلی پراگماتیستی تحلیل میکند. میگوید: «اینها که گفتی، خاصیتش توی زندگی چیست؟» حتی میگوید: «امام حسین خاصیتش الان چیست؟ امام حسین برای من آب دارد؟ نان دارد؟ چی دارد؟ پیشرفت میآورد؟ ماشین خوب برای من میآورد؟ امام حسین باشد و نباشد، تکنولوژی زندگی من فرقی میکند؟ امام حسین توی تکنولوژی نقشی دارد؟ این تکنولوژی را ارتقا میدهد؟ سرعت این تکنولوژی را بیشتر میکند؟ امام حسین میخواهم چه کنم؟.»
این خیلی مسئله مهمی است ها! یک چالش بسیار بزرگ است که شماها باید بشناسید و برایش برنامهریزی کنید. این نسل جدید، یعنی بشر جدید، این شکلی حسی و تجربی، در حوزه ادراکی، در حوزه رفتاری هم عملگرا. عملگرا به این معنا: عملگرایی اسلامی که قرآن میگوید: «لَیْسَ الْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَیٰ» نه عملگرا به معنای اینکه آخر خاصیتش چیست؟ کجاست؟ این کجای زندگی من است؟ این لیوان پر میشود یا نمیشود؟ «تو امام حسینی که این لیوان باهاش پر نشود، به تو این چیزی میآید؟ با حسینحسین گفتن اگر نمیآید، میخواهم چه کار کنم؟»
این نکته مهم است. حالا با همین روحیه میخواهد بیاید قرآن تفسیر کند، تفسیر کرده، غالب شده این فرهنگ بر تفاسیر ما، بر روحیه مردم، بر ذهنیت حتی کسانی که تفسیر گفتند. الان خیلی رایج است. چهار تا بحث قرآنی هم که شما توی اینستا و یوتیوب و اینها میبینید، همهاش آخرش همین است: «فلان آیه را بخوان، فلانقدر سود میکنی، رزقت زیاد میشود، فلان مشکلت حل میشود، طلسمت باطل میشود.» یعنی خاصیت قرآن میشود همین، همین مسائل. دیگر معارف و اینها میخواهیم چه کار؟
حالا یا ملائکه هستند یا نیستند، به تو چه؟ حالا یا قضیه آدم و ملائکه سجده کردند یا نکردند؟ حالا شیطان توی اینها بوده، نبوده؟ مطلب پس اینها میگویند که هیچ ارزشی برای ادراکات انسان نیست، مگر آن ادراکاتی که منشأ عمل باشد؛ آن هم عملی که به درد حوائج زندگی مادی بخورد. حوائجی که جبر زندگی آن را معین میکند. این مذهب اصالت عمل که پارهای مسلماننما، تعدادی مسلماننما، به سمت آن گرایش پیدا کردند. «علامه» مسلماننما، میدانی خیلی حرف است.
و در نتیجه گفتند معارف دینی نمیتواند مخالف با علم باشد. بیا! من اسم نمیبرم بعضی از این کسانی که توی این جریان خیلی کر و توی این سالهای اخیر خیلی پررنگ وارد شدند. هر آیه از قرآن که آخر بیاید به سیستم بخورد، با علم روز تطابق داشته باشد، بدیهیات عقلی، به قول خودشان، تناسب داشته باشد، قبولش کرده، یا کلاً رد. اگر بتوانند، میگویند تجربه معنوی پیغمبر بوده.
اگر حال دارید من یک کمی شبهه را توضیح بدهم: قرآن تجربه معنوی پیغمبر است. محصول مکاشفات پیغمبر، حالات معنوی پیغمبر است. یک ادراکاتی پیغمبر داشته، بعد معاذ الله، نه اینکه پیغمبر بیسواد بوده و در بین عرب جاهلی بزرگ شده دیگر، به مقتضیات همان فرهنگ بزرگ شده. آنجا مثلاً به پیغمبر وحی شده: «عدالت.» عدالتش درست است، بله. این را بعد آمده با عدالت رفتار کند. نگاه کرده به آن جامعه بدوی عربی، دیده که اینها میخواهند عدالت جاری کنند، مثلاً قصاص میکنند، اعدام میکنند، یک نفر یک نفر را کشته کشته بشود. بعد مثلاً کسی دزدی کرده باشد، دستش را قطع میکند.
فکر کردند اینها! «بابا بشر فهمیده، امروز این همه دانش پیشرفت کرده، فهمیده اینها عدالت نیست. اعدام چیست؟ قطع ید چیست؟ خود پیغمبر هم اگر امروز بود...» این حرف، این صریح حرف آقای دکتر سروش است. «خود پیغمبر اگر این علم و این تکنولوژی روزگار را دیده بود، خیلی از احکام اسلام عوض میشد.»
«عدالتش درست است؟ بله، عدالت.» این حرف پیغمبر، محصول تجربه پیغمبر است، محصول دانش پیغمبر. هم بشر است دیگر، بشر «مِثْلُکُمْ». چیزی یاد میگیرد. پیغمبر اگر چند تا سفر رفته بود، یکم دنیا را دیده بود، چهار تا کشور خارجی دیده بود، خیلی افکارش و حرفهایش... پیغمبر همهاش توی قرآن گفته به شتر و فلان و اینها نگاه کن. توی قرآن همهاش حرف از خروس و شتر و شتر و گاو و بز و میش و گوسفند و اینها. چرا؟ برای اینکه در جزیره العرب اینها بوده. پیغمبر اگر استرالیا میرفت، کانگورو میدید، آیه قرآن نازل میشد: «أَفَلَا یَنْظُرُونَ إِلَی الْکَانْجَارُو کَیْفَ خُلِقَتْ؟» درست شد؟
خلاصه پیغمبر توی دورانی بوده با آن ادبیات و با آن کمی دانش. دانش بشری پیشرفت کرد. حالا خیلی جالب است، اینها. علامه طباطبایی دارد در مقدمه المیزان میگوید. مقدمه مال دهه ۲۰ و دهه ۳۰ است ها! چقدر این آدم از زمانه خودش جلوتر است. دقیقاً احساس میکنم وارد این دوره تاریخی شدیم که الان ما میفهمیم علامه طباطبایی چه میگوید. رهبر شهید امام فرمود: «کمکم بشر دارد آشنا میشود با علامه طباطبایی.» حرفی که گذشته، تازه دارد میرسد بشر با معارفی که او به بشر خلاصه...
خب، وقتی کسی اینجوری تحلیل کرد، اگر با علم مخالف بود، یا باید بگوییم این محصول تجربه پیغمبر است، یا باید تأویلش کنیم، بگوییم نه، این منظورش این نیست. همان منظور که از اول ما کلاً این کلاس، کلمه منظور «تفسیر» یعنی همین که بگویی منظورش چیست. منظور آیه به جای اینکه منظورش را از خود قرآن کشف بکند، منظورش را میرود از علم روز بشری.
چقدر بشر به این علم «وَمَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا»! علمی که امروز یک چیزی میگوید، فردا خودش نقضش میکند و اکثر اینها در حد فرضیه است، نظریه هم نیست. نظریه هم باشد، قطعی نیست. تخمین، حدس. قرآن میگوید حدس زن، حدس احتمال، بله. حتی توی بحثهای زمینشناسی و فلان، آقا فلان اسکلت پیدا کردیم مال ۵ میلیون سال پیش. مبنا که ما ۵ میلیون سال پیش انسان داشتیم روی کره زمین. بعد مثلاً میآید به حضرت آدم که میرسیم، میبینیم به ۵ میلیون سال نمیرسد، این مثلاً نهایتاً ۵۰ هزار سال پیش بوده، بر فرض ۱۰ هزار سال پیش بوده. ۱۰ هزار سال دیگر میگویند تاریخ انبیا ۱۰ هزار و ۵ میلیون سال پیش است.
پس آقا این بدو خلقت از آدم و اینها، این را باید یک جوری تأویلش کرد. یا حالا نسل جدید بشر و فلان و اینها. آن علمی قطعی است، این قطعی نیست. «خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ» و فلان مبدأ خلقت و فلان و اینها. یک جوری باید تأویل کرد. آن، آن واضح است، تناسب این میشود. این وضعیتی که امروز و علم میگوید اصالت وجود فقط برای ماده و خواص محسوس آن است. پس در دین و معارف آن هم هر چه که دایره مادیات بیرون است و حس ما آن را لمس نمیکند، مثل عرش و کرسی و لوح و قلم و امثال آن، باید به یک صورت تأویل بشود. و اگر از وجود هر چیزی خبر بدهد که علوم متعرض آن نیست، مثل وجود معاد و جزئیات آن، باید با توجیه بشود.
توجیه میکنند دیگر که مثلاً رویا، خواب دیدن. خب ما توی خواب که جسممان که اینجا افتاده دیگر. اگر چیزی دیدیم، محصول فعالیت شیمیایی مغز است که در فلان جای خودش، مثلاً در حافظهاش فلان عالم مثال و مثال متصل و مثال منفصل. رفتن به آینده و آینده اصلاً جای حضور داشته باشد و لوح و قلم و محو و اثبات و این حرفها چیست؟ همه را یک جوری تأویلش میکنند.
و نیز آنچه که تشریع بر آن تکیه کرد، از قبیل وحی، فرشته، شیطان. ولی شیطان آقا، خیلی چیز خوبی است. شاید توی این کلاس قبلاً گفته باشم: تنها باب ارتباطی که امروز بین ما و جهان مادی غرب برای عالم غیب مانده، شیطان است. تنها موجود غیبی که هیچ کسی سرش اختلاف ندارد، شیطان است. قبول؟ و خیلی ظرفیت فوقالعاده در شیطان نهفته است. در تحلیل شیطان محصول ۲۰ سال مطالعه و فکر و کار و گفتوگو و سخنرانی و گفته میشود، یکهویی نیست که گفته بشود.
تنها چیزی که بین ما و غربیها امروز مشترک است و دروازه گفتوگوی مشترک است، «بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ» دیگر توحید هم نیست. قرآن وقتی که آیه نازل شد: «قُلْ یَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَ بَیْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللّٰهَ». الان دیگر فقط شیطان است. تنها چیزی که ما همه اتفاق داریم سرش و غیبی و حالا با آن استانداردهایی که ما مدنظرمان است، آنها تعریفشان از شیطان خیلی نزدیک است. بله، شیطان جن است. جن آخرش مادی است؛ ولی این کنشگری شیطان به عنوان یک جن که در عالم مثال ما، در قوه خیال ما شکل میگیرد، این چیزی است که آنها قبول دارند و تجرد قوه خیال با آن اثبات میشود و یک تجردی اگر اثبات بشود، عالم مجرد، مجرد یعنی چه؟ مجرد از ماده، ماده ندارد. یک چیز غیر مادی را توانستیم اثبات کنیم و اینکه ثابت بشود جهان فراماده با آن ثابت میشود.
بعد یا در تتمه این همه اصول دین را میشود گفت. اگر خوب کسی تحلیل کند، اگر خوب تحلیل بکند، همه اصول دین از تو این درمیآید. یک علامه حلی میخواهد که بیاید اینجور به نطق بکشد. انقدر آقا توی این زمانه ما درگیر معیشت و امور فرعی و اینها شدیم، واقعاً دچار خسران شدیم. همه، همه ذهنمان درگیر جنگ و دلار و اجاره مسکن و قیمتها و چی بخریم که فردا پولمان لااقل حفظ بشود، نه بیشتر بشود که بیشتر شدن پولش نیست، لااقل همین را ۶ ماه بعد خواستم استفاده بکنم، متناسب با ۶ ماه بعد باشد.
انقدر ماها درگیر امور معاش امروز جنگ شد و نشد و ترامپ چه گفت و مکرون چی گفته. عمر ما به اینها بگذرد که ترامپ چی گفت! یعنی از این موجود رذلتر در تاریخ ما داشتیم؟ بعد فکر و ذهنمان درگیر مزخرفات این باشد؟ فکر و ذکر من و شما الان باید این باشد که با جهان غرب از چه دریچهای صحبت بکنیم، عالم غیب را ثابت بکنیم، تبلیغ در حوزههای معرفتی و معنوی شخصی و اجتماعی. ولی انقدر درگیر این امور شدیم متأسفانه.
تهران جلسات ثابت داشتیم با رفقا این چند سال. حالا وقتی از مشهد برگشتیم، از سال یک، تقریباً اوایل خیلی شلوغ بود. بعد دیگر به مرور هرچه جلوتر میآمدیم، هی خلوت، خلوت، خلوت، خلوت، خلوت. چرا؟ برای اینکه آن کسانی که میآمدند، اینها به مرور مثلاً سال ۴۰۲، ۴۰۳... این بنده خدا سال ۴۰۱ یک شیفت کار میکرد با درآمدش زندگی میکرد. سال ۴۰۲ دو شیفت باید کار میکرد. سال ۴۰۳ سه شیفت کار. دیگر نمیرسد به سخنرانی گوش دادن و جلسه رفتن و کلاس رفتن. مدرسه باید بفرستد که اجاره خانهاش را بتواند بدهد. دیروز تعطیلی است، اگر بماند یک استراحتی بتواند بکند که برای هفته بعد باشد. اینجوری ما را مشغول کرده اینجور امر معاش که ضربه میزند به امر معاد. یک بخشش امروز نکات اینجوری زیاد است.
پس وحی، فرشته، شیطان، نبوت، رسالت، امامت و همه این امور روحیاند که به تناسب نام یکی را «روح» و نام دیگری را «ملک» و غیره میگذاریم. روح هم خودش پدیده مادی و نوعی از خواص ماده است. همه را تأویل میکنند به یک سری چیزهای مادی و مسئله تشریع هم اساسش یک نبوغ خاص اجتماعی است. «رسو» هم همین را میگوید دیگر. میگوید پیغمبر اسلام یک نبوغ خاصی انگار مثلاً بَلا تشبیه، معاذ الله، مثل مثلاً هیتلر که مثلاً خب هیتلر هم کاریزمای خاصی داشت روی نبوغی. به هر حال دیگر الان نتانیاهو هم یک نبوغی دارد دیگر در نوع خودش. نبوغ شیطانی، هوش سیاهی دارد. خب این حالا آن وری، این دنبال ظلم و جنایت است، آن دنبال عدالت و اینهاست. همهچی به همین خط میشود. نبوت و پیغمبری و اینها دیگر نداریم که میتواند قوانین خود را بر پایه افکار صالح بنا کند تا اجتماعی صالح و مترقی بسازد. پس همه اینها را حمل بر همین امور ظاهری میکنند. این سیر تحول تفسیر در قرون گذشته و اعصار جدید.
پس آقا این سیر تفسیر این شکلی بود دیگر؛ از آن دوره صحابه شروع شد با آن رویکرد صحابه و تابعین تا رسیدیم به این دوران حسی و پراگماتیست. روشن است؟ باید توجه داشت که این روشها غیر از روشی است که در تفسیر قرآن کریم اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام تمام روشها را مردود دانستهاند. علامه طباطبایی چه روش پراگماتیستی، چه روش حدیثی، یک دور مثلاً آن روش حدیثی که سکوت بکنیم، هر جایی روایت نداشتیم، آن هم مثل همین است، فرقی ندارد. نقطه مشترک همهاش این است که هیچکدامش روش مورد تأیید قرآن و اهل بیت نیست و این روش از اول اسلام توسط ایشان استفاده میشده و ما را بهش راهنمایی میکردند که همان روش علامه طباطبایی است که صحبت بکنیم.
اقسام تفاسیر باز از حیث دیگری بررسی بکنیم. سیر تفسیر و تعالی گفتیم. حالا توی این تفاسیر موجود، چند نوع تفسیر؟ این نکته دوباره حالا یک اشارهای بهش میکنم که این تحولاتی که داشتیم از اول اسلام تا حالا باعث شده که روشهای تفسیری متعددی شکل بگیرد. مفسرین و دانشمندان علوم قرآنی بیان بر اساس ملاکهای مختلفی دستهبندیهای جدید ایجاد بکنند در تفاسیر. مثلاً کیفیت استخراج معانی و مقاصد، آیا توجه به منبع و ابزار مورد استفاده در تفسیر، گرایش مفسرین از جهت باور و افکار، جهتگیریها، سبک پردازش و تخصص علمی؛ مثل گرایش اعتقادی، اخلاقی، فلسفی، کلامی و غیره. جهتگیریهای عصری در تفسیر که گاهی مفسر به خاطر احساس نیاز و ضرورتی که به خاطر تعامل با شرایط و مسائل عصر خود، به یکی از اینها متمایل شده است. مسائل معنوی و تربیتی و اخلاقی، اینها جهتگیریهای مفسرین است. اسلوبها و شیوههای نگارش تفسیر هم بر اساس سلیقه نوشتاری مفسر فرق میکند که حالا همه اینها با مثال توضیح داده میشود.
روشن؟ اینجا دو تا ملاک عمده برای دستهبندی تفاسیر میشود اشاره کرد: یکی گرایشهای مفسر. چه اعتقاداتی داشتند، باورهاشان، افکارشان، تخصص علمیشان، شرایط اجتماعیشان. این باعث شده که تفسیرشان را بر اساس آن گرایش بنویسند. ملاک دوم هم شیوه نگارش است. پس یکی گرایش مفسر، یکی نگارش مفسر. شیوه نگارش: چه مدلی نوشته تفسیر را؟ بر اساس ملاک اول، تفاسیر دو قسم میشود: یکی گرایش مفسرین، یکی نگارش مفسرین. نگارش تفسیر بر اساس گرایش مفسرین دو قسم میشود: مَأْثور و اجتهادی. مَأْثور با الف و سین سهنقطه، از «اثر» میآید. مَأْثور و اجتهادی. ملاک دوم تقسیمش میشود حالا تقسیم دیگری دارد که عرض میکنم چند قسم. حالا فعلاً این مَأْثور و اجتهادی را بحث بکنیم.
مَأْثور چیست؟ توی تفاسیر مَأْثور، مفسر میآید آن چیزی که در قرآن یا سنت یا کلام صحابه پیدا میشود، حرفی که بیاید مراد خدای متعال را تبیین بکند، میآید اینها را استفاده میکند. یعنی از منبع قرآن و سنت یا کلام صحابه پیغمبر استفاده میکند. حدیثی که حالا دایرهاش وسیع است دیگر. آنها کلام صحابه را هم حدیث میدانند. گاهی از به شیوه تفسیر قرآن به قرآن نه، ولی گاهی از خود قرآن هم استفاده میشود. از حدیث، سخن صحابه. بعضی هم استفاده از قرآن در تفسیر را برای معرفی تفاسیر مَأْثور نیاوردهاند و در هر آیه از آن چیزی که از پیغمبر یا صحابه یا تابعین نقل شده استفاده میکند. یعنی خود قرآن هم توی دایره این تفسیر نیست. در تفسیر مَأْثور یا کلام پیغمبر است یا صحابه و تابعین. و دیگر چیزی بهش اضافه نمیکنند، مگر اینکه شرح لغوی کلمه باشد یا کشف اِعراب جمله و مانند آن. قرائتش را مثلاً بحث میکنند و لغتش را بحث میکنند و نهایتاً حالا دیگر بحثهای اخلاقی باشد و یک داستان اخلاقی در تتمه بگویند و مثالی برایش.
تفسیر گفته نمیشود؛ چون مراد که نمیخواهد باهاش کشف بکند، همان مراد را دارد توضیح میدهد. مصداق برایش میآورد. آن بیان مصداق که دیگر تفسیر نمیشود. روشن است؟ اینجا تفسیر همان روش تفسیر روایی یا نقلی است در موردش صحبت کردیم. درباره آنی هم که از تابعین روایت میشود، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسرین آمدهاند گفتند آقا کلام تابعین هم روایت است. یک عده دیگر گفتند نخیر، کلام تابعین استنباط شخصی است، رأی است.
از نظر شیعه تفسیر مَأْثور چیست؟ میشود تفسیر قرآن به وسیله قرآن و روایات معصوم. قرآن و روایات معصوم. آنها هم قرآنش را توش خیلی جدی لحاظ نمیکردند، هم معصوم را کار نداشتند، روایت را کار داشتند؛ ولی دایرهاش خیلی وسیع بود: پیغمبر و صحابه و تابعین. ما میگوییم فقط معصوم. شیخ طوسی در مقدمه تفسیر «تبیان» فرمودهاند که تفسیر نقلی بعد از پیغمبر منحصر به روایات اهل بیت است که ایشان استناد میکند به حدیث ثقلین، یا به عبارت بهتر حدیث ثقلین که درش کتاب خدا و عترت همتراز همدیگر ذکر شدهاند و استدلال میکند که اهل بیت و قرآن ملازم همدیگرند. هر کدام تمامکننده دیگری است. اینکه پیغمبر بعد از خودشان قرآن و عترت را گذاشتند، به معنای تأیید آگاهی عترت از قرآن است. تمسک به این دو تا باعث میشود که آدم از گمراهی نجات پیدا بکند.
بعد ایشان تصریح میکند که غیر از پیغمبر و ائمه اطهار علیهم السلام از آرای هیچکدام از مفسرین نمیشود تقلید کرد، مگر اینکه نظرشان مستند باشد به دلیل عقلی و شرعی، به خودی خود اعتباری ندارد. که حالا یا اجماع باشد یا تواتر. به واسطه اجماع و تواتر کلام او معتبر بشود. روشن شد که از نظر شیعه این قاعده کلی شامل آرای تفسیری صحابه هم میشود. حتی ما ابن عباس را هم با اینکه مشترک است بین شیعه و سنی، ولی اگر اعتباری برایش قائل باشیم، از این باب است، نه از باب ابن عباس بودنش. به خودی خود کلام ابن عباس اعتباری ندارد. حالا آنها که دیگر غیر آنها، ابوهریره هرچه بگوید قبول دارند. کعب الاحبار هم اگر چیزی بگوید قبول دارند.
بنابراین از نظر شیعه تفسیر نقلی یعنی تبیین و توضیحی که در قرآن کریم آمده یا در روایت پیامبر و ائمه اطهار نقل شده. اونی که از صحابه و تابعین نقل شده حجت نیست. تفاسیر ابن جریر طبری، ابن کثیر، اینها از مشهورترین تفاسیر مَأْثور اهل سنت هستند. توی تفاسیر روایی شیعی چی؟ مشهورترینها چیست؟ تفسیر عیاشی، جزء معروفترینهاست. حالا عیاشی یک کمی کلمهاش توی فارسی... محمد بن مسعود عیاشی، همهاش دنبال عیاشی، همهاش دنبال تفسیر عیاشی. اسمش بوده، اهل عیاشی و این چیزها نبود.
و تفسیر فرات کوفی، فرات بن ابراهیم کوفی. رود فرات و اسمش فرات بوده بنده خدا. و تفسیر قمی. این هم انگار تفسیر قمی، هنگام لهجه قمی مثلاً گفتم آموزش دادن سوهان هم کنارش میآیند بهتون. نه! تفسیر قمی منظورش این نیست. صاحب تفسیر قمی بوده علی بن ابراهیم قمی. کجا دفن است ایشان؟ آفرین! توی پاساژ غدیر. آره، وسط پاساژ ضریحی میرسد که هیچجا سابقه وسط پاساژ سابقه ندارد به ضریح. البته ما توی بغداد هم توی بازار یک وقتی شبی بود نصف شب بود رفته بودیم و شب نیمه شعبانی بود، توفیق برایمان حاصل شد از نواب اربعه امام زمان از ۴ تا سه تاشان را زیارت کردیم. در یکی از این قبور وسط بازار است. شب هم بود و تاریک هم بود و بازار هم تعطیل بود نصف شب، شب نیمه شعبان. بعد خدمت شما عرض کنم نصف شب نبود، سر شب بود ولی بازار تعطیل ساعت ۹ اینها. سر کوچه قبر کلینی رضوان الله علیه. اول بازار وارد که میشوید وسط بازار قبر جناب سمری، نایب آخر. وسط بازار! یعنی دو تا مغازه است، وسط دو تا مغازه قبر است. شیرینیفروشی است، بعد مثلاً آن جلویی مثلاً لبنیات است، بین این دو تا میبینی قبر جناب سمری بود. خدمت شما عرض کنم خیلی هم قبر باصفا و بابرکت و حال عجیبی داشت. حالا ما توی تاریکی با چراغ گوشی رفتیم آنجا، ترسناک هم بود بازار بسته بود.
بعد که آمدیم برگردیم از این لاین این ور بازار انداختیم توی لاین آن ور که برگردیم، یکهو یک ساختمانی خیلی ما را گرفت. آن چند نفری که با هم بودیم رفقا، به طرز عجیبی ها! یکهو همه ما با همدیگر مبهوت به این ساختمان نگاه کردیم و یک حالی اصلاً دلمان یکهو یک حالی پیدا کرد و هی با خودمان گفتیم که این چیست؟ اینجا کجاست؟ آن رانندهای که ما را آورده بود از دوستان ماست، سیدی است در بغداد، راننده تاکسی. منزل ایشان بودیم. ایشان از ما را برد اینجا. سید عراقی. ایشان که سر ماشین وایستاده بود چون جای پارک نداشت وسط بازار بود، سر ماشین وایستاده بود که جریمه نکند. ما که برگشتیم ایشان به ما گفت آن ساختمان وسطی، میدانی چی بود؟ خودش گفت ها! گفتیم نه. گفت آن زندان امام کاظم علیه السلام بود. زندان بغداد، جایی که امام کاظم علیه السلام در آن زندانی بودند آنجا بود. حالا «مدرسه ناصریه» یک همچین اسمی به نظرم داشت. من با تعجب که این جایی که ما را اینجوری یکهو گرفت و همه با هم خوب شدیم، این مکان منصوب به امام کاظم علیه السلام بوده. آره.
حالا خلاصه ما توی بازار فقط اینجوری دیده بودیم. یکی هم قبر علی بن ابراهیم، وسط بازار که این باز بهتر است چون وسط پاساژ است. وسط آن بغل بین حجرهها بود. یک دانه حجره کوچولو هم فقط ضریح درست کردهاند، جای نشستن و رفتن و اینها هم ندارد. باز البته آنجا کسی میتواند قبر علی... خلاصه این هم تفسیر قمی. پس سه تا تفسیر شد: تفاسیر روایی معروف شیعی: تفسیر عیاشی، تفسیر فرات و تفسیر قمی. بعدها در مورد اینها ان شاء الله مفصل صحبت خواهیم کرد و ما مواجههمان با این تفاسیر چطور باید باشد؟ تفاسیر روایی جایگاهش چیست؟ روایات تفسیری چطور باید باهاش تعامل کرد؟
یک نکتهای که اینجا باید بهش توجه کرد این است که در این تفاسیر از قرآن استفاده میشود؛ ولی روش این تفاسیر با روش تفسیریه قرآن به قرآن تفاوت دارد. بله آیات قرآن توی این تفاسیر آمده ولی روش این تفاسیر تفسیر قرآن به قرآن نیست. این روش به عنوان یکی از روشهای تفسیر نقلی و مأثور و در برابر تفسیر به رأی و اجتهاد مطرح. ولی در روش علامه طباطبایی از حد تفسیر نقلی متکی به راهنماییهای ساده در متن قرآن جلوتر رفته به تحلیل اجتهادی متن قرآن. بله، اجتهاد هم دارد.
ببین ما گفتیم مأثور و اجتهادی. تفسیر «المیزان» هم مأثور است، هم اجتهادی است. آن اجتهادی که در برابر مأثور بود، چیزی بود که اهل بیت رد کرده بودند. ما اجتهاد در برابر نص. آن طرف دارد میگوید آقا قرآن این را گفته، من هم نظرم این است. یا پیغمبر این را گفته، من هم نظرم این است. به هر حال من هم نظر دارم دیگر. حالا پیغمبر هم نظر دارد، من هم نظر دارم. درست شد؟ این بود. این اجتهادی که ما توی تفسیر «المیزان» و روش قرآن به قرآن داریم، اصلاً معنای اجتهادی است که از خود قرآن در اجتهاد بر قرآن است، نه اجتهاد در برابر قرآن، نه اجتهاد در برابر حدیث. اجتهاد برای فهم قرآن است. تفسیر «المیزان» و روش قرآن به قرآن هم مأثور است، هم اجتهادی است. روشن؟
آقا در واقع اشتراک میکند، یعنی انگار کشف میکند که قرآن... آفرین. ولی با اجتهاد مرا... دلالتهای سادهای که بله اینجا این آیه، آنجا آنهایی که همه میفهمند نه، عمیق، کار فنی، کار حسابشدهای که باید توی عمق مطلب. مثل آن کاری که میکند در مورد عالم امر. یکی از شاهکارهای «المیزان» اینجاست دیگر: «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي.» معمولاً چه میگویند؟ میگویند این «مِنْ أَمْرِ رَبِّي» «یَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ»، دوره بحث تفسیری هم امروز داشته باشیم حیفه! جواب بهشون بده روح چیست؟ به شما چه؟ به خدا ربط دارد. آیه نازل شده که بگوید به شما چه روح چیست؟ یک چیزی از امر رب من است. یعنی در مقام پاسخ اجمال و ابهام دارد. این «تِبْیَانًا لِکُلِّ شَیْءٍ» در مورد یک همچین مسئلهای که جزء مهمترین مسائل است، که بعدش هم میگوید: «وَمَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا.» پاسخش به این است که بیشتر خواسته شما را به ابهام و اجمال بندازد. پاسخ نداده.
علامه طباطبایی چه میگوید؟ میگوید پاسخ داد بابا! «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي.» «مِنْ أَمْرِ رَبِّي» معناش این نیست که به خدا مربوط است، از امر رب من است، به شماها چه. میگوید از امر رب من است. امر رب من یعنی چی؟ بیا بریم قرآن تفسیر کنیم بفهمیم. اجتهاد بر قرآن کنیم بفهمیم. قرآن را که میروی کار اشتباه میکنی. یک جا میگوید «الخلق»، یک جا «الخلق و الامر». این دو تا روبروی هم قرار میگیرد. یک عالَم خلق داریم، یک عالَم امر داریم. عالَم امر باز آیات دیگری که بررسی میکنیم: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ.» امر اینجوری است که عالَم کن فیکون است. با دو سه تا آیه دیگر که کنار این میگذارد علامه طباطبایی، عالَم امر را میرساند به ملکوت: «سُبْحَانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ.» که عالَم امر میشود همان ملکوت کل شیء که همان عالَم کن فیکون است، عالَم اداره موجودات، در برابر عالَم خلق.
خب، حالا «یَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي.» یعنی از عالَم ملکوت. یعنی از عالَم کن فیکون. یعنی عالَم امر در برابر عالَم خلق. امام که در موردش میگوید: «یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا.» این هدایت یعنی امر شرعی ما را، امر تکلیفی ما را به شما میگوید. با امر تکوینی ما هدایت. خود همین، همین آیات ساده، همینهایی که یقه چاک میدهند برای امام و امامت و اینها، کدامشان این مطالب عمیق را اصلاً فهمیدهاند در مورد امام؟ ببین با خود قرآن چه میکند علامه طباطبایی. «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا.» این مقام امامت که بعد از مقام نبوت حضرت ابراهیم است. خلیل بوده، نبی بوده، حالا به امامت میرسد. کی به امامت میرسد؟ برای ذریهاش میخواهد. بعد گفته میشود که: «لَا یَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِینَ.» به ظالمی داده نمیشود. ازش تعبیر به عهد من میشود. و بعد حالا که امامت رسید چه کار میکند؟ امر تکوینی پیدا میکند. به نفوس امر میکند، دستور میدهد. بیان حج؟ نه امر تکلیفی، نه امر تشریعی. امر تشریعی که مقام نبوتش را هم داشت. دستوری است که به نفوس میدهد و نفوس آنجا دیگر کن فیکون است. عالم امر است، عالم ملکوت است. ملکوت حج دست ابراهیم است. نه اینکه بیاید احکام حج را بگوید: «حج واجب است. حالا خواستی برو نخواستی برو.» این که میشود مقام نبوت و رسالت. مقام امامت نیست. اینها همهاش مال قرآن است. تفاسیر روایی هم اینها را پیدا نمیکنید. گرفتید مطلب؟
«یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا» در عالم امر هدایت میکند. «جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا.» امام این است. با عالم امر هدایت میکند. عالم امر چیست؟ این را میگویند اجتهاد. این را میگویند قرآن به قرآن. این را میگویند المیزان. خدا حفظ کند آیت الله جوادی آملی میفرمود: «ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ.» خدا به قلم قسم خورده. کدام قلم؟ قلمی که باهاش المیزان نوشته شده. «وَمَا یَسْطُرُونَ» قسم به صفحه صفحه المیزان است. تفسیر «الا المیزان». علامه طباطبایی کلام علامه، استنباط شخصی علامه. آنها میگویند مجاهد و قتاده و کی و کی و کی و شَرابی و کی و کی. شما میگویید علامه طباطبایی مفت چیست؟ علامه طباطبایی ما میگوییم قرآن. ولی خدا فهمش را به این مرد بینظیر داده بود. خدا راهش داد به باطن قرآن، با تدبر، با زحمت بهش داد. روزی شد فهم به واسطه او، از کانال وجود او به ما رسید. بسیار خب.
یک دو سه دقیقه وقت داریم. پس روش علامه طباطبایی این است: تحلیل اجتهادی متن قرآن، جستجوی اصول کلی و آیات محوری. میرود آیات کلی و محوری، آیه امر و تطبیق معارف بر سایر آیات. میآید میگوید که خب پس این هم یک دانه آیه را پیدا میکند که مثلاً «وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ.» دیگر ببین با این آیه که یک قاعده کلی است چه کارها که نمیکند علامه. «مَا عِندَکُمْ یَنفَدُ وَمَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ.» اینها قاعده است دیگر. با این چه کارها که... تفسیر قرآن به قرآن اینهایی که ما خواندیم و دیدیم و اینها که تفسیر نیست، معارف است، بله ولی تفسیر نیست. نکات معارفی است. تفاسیر روایی ما هم حاوی نکات معارفی است، ولی تفسیر نیست. نکات معارفی مثل روایت فقهی و اصولی و اینها تفسیر قرآن نیست. تفسیر یک انضباط، یک قاعدهای دارد.
برای همین این روش از یک طرف در برابر تفسیر سطحی روایی، از طرف دیگر در برابر تفسیر «مَظنون» قرار میگیرد. نه تفسیر روایی است، نه تفسیر «مَظنون». چون امر ثالث بین این دو تا نمیتوانند فرض کنند، توش میمانند دیگر. چیز دیگر نداریم که! یا تفسیر امام است یا تفسیر شخصی توست دیگر. تفسیر قرآن به قرآن تفسیر امام که تفسیر قرآن به قرآن تفسیر امام است. نه از حیث محتوایی، از حیث روشی تفسیر قرآنی تفسیر قرآنی است. گرفتید نکته را؟ آره آنجا سؤال کرد طرف، گفتش که آقا مگر بین جبر و تفویض ما چیز دیگری هم داریم؟ «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ.» مگر بین این دو تا حضرت فرمود: «بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.» بین این دو تا چیزی هست. یعنی چی دیگر سوم ندارد؟ بین سما و ارض، بین این دو تا چیزی است. تفسیر به رأی و تفسیر امام، مگر ما چیز دیگر داریم؟ «بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ» چیزی داریم؟ امر سوم دارد. این ذهنهای بسته این شکلی است. سریع هم میگوید داعشی. مدل داعشی است دیگر. سریع میرود توی فضای تکفیر و خوارج. این تفسیر امام نبود، پس دیگر تفسیر به رأی است. از آن ور هم میخواهد تفسیر به رأی نباشد، پس باید حتماً تفسیر امام. روش امام است. این روشی است که امام به ما یاد داده. امام هم اگر تفسیر کرده با این محصول این روش است، کلام امام. این خیلی نکته مهم است.
تفاوت دیگر اینکه نقش روایات تفسیری... حالا اینها را بعدها هر کدامش مفصلتر ان شاء الله اگر وقتی باشد، حوصلهای باشد، بهش میپردازیم. فعلاً اجمالاً داریم اشاره میکنیم. نقش روایت تفسیری در روش علامه طباطبایی، نقش کمکی در تحلیل و بررسی متن آیات به عنوان کلید تدبر در خود قرآن استفاده میکند. کلید تدبر ازش استفاده میکند. به عنوان کلید تدبر برای فهم قرآن، نه به جای قرآن. از روایت استفاده کند برای توضیح آیه. با روایت استفاده میکند برای استنطاق آیه، برای تدبر، کلید تدبر. و تفکیک دقیق حوزههای مختلف زبانی قرآن در بیانات روایی مثل ظاهر و باطن. اینها در این روش قابل توجه است. ولی در روش تفسیر مَأْثور دیگر خبری از این مطالب نیست. حالا این را فعلاً تا این حدش داشته باشید. ان شاء الله توضیحات بیشترش را اگر عمری باشد در جلسات و مباحث آتی.
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللهُ عَلَی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِيالْقَاسِمِ الْمُصْطَفَی مُحَمَّد. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ، وَ لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ مِنَ الْآنَ إِلَی قِیَامِ یَوْمِ الدِّین.
رسیدیم به این نکته که در قرون اخیر و در قرن حاضر، مسلک حسیگرایی رواج پیدا کرد و همهچیز شد بر اساس حس و تجربه. انسان مادی همهچیز را هم مادی میفهمد، مادی تحلیل میکند، مادی ارزیابی میکند. به قرآن هم که میرسد همین شکلی؛ هر چیزی که با حس و تجربه جور دربیاید، پذیرفته میشود، میشود علمی، میشود معقول؛ وگرنه نامعقول.
خیلی عجیب است؛ مشهد روضه میخواندیم، از عبارت مقتل (در لهوف هم هست)؛ ذوالجناح، اسب امام حسین علیه السلام، لحظات پایانی از امام حسین دفاع کرد، «حَتّی قَتَلَ ثَمَانِینَ رَجُلًا». همچین تعبیری! تا هشتاد نفر را هم کشت از لشکر دشمن. آمدم پایین، یک پیرمردی شروع کرد به ما حمله کردن و داد و بیداد کردن که «اینها چیست میخوانید؟!»
گفتم: «آقا این سند مستدل. نگید اینها را. یعنی چی مگر اسب میتواند آدم بکشد؟ بعد آنجا فلان بکند؟ اینها را میگویید، جوانها برای همین نمیآیند پای منبرتان.» پا میشود قشنگ با لگد میزند. اسب خیلی موجود باشعوری، باهوش است. در این حدش هم قبول نمیکنند دیگر. حالا ببینیم شما از عوالم غیب و فلان و اینها اگر بخواهی بگویی که دیگر هیچی! «خرافات را وارد روضهها نکنید. همین حرفها را میزنی، جوانها نمیآیند سمتتان. این چرتوپرتها چیست؟» خرافاتی که سید بن طاووس وارد کرده! ایشان وارد کردهاند خرافات؟! اینجوری است.
خیلی هم اعتماد به نفس نسل جدید رفته بالا. حالا این بنده خدا که ما نسل قدیم بود، به نسل جدید، با هوش مصنوعی و فلان و اینها، یک کمی این حالت «چیز» برایش شکل گرفته: احساس توهم دانایی. احساس میکند خیلی بلد است و به اطلاعات دسترسی دارد و قدرت ارزیابی دارد و دیگر هر حرفی را از هر کسی قبول نمیکند.
و همهچیز هم ماشینی شده دیگر. الان ذهنها ماشینی شده است. ای کاش خودشان ماشینی فکر بکنند؛ خودشان هم دیگر فکر نمیکنند، تحویل هوش مصنوعی میدهند، او برایشان فکر میکند و او ارزیابی میکند، با همان ساختار خودش.
به هر حال قرآن نه، اینجوری نیست. قرآن اینجوری نمیشود تفسیرش. البته قرآن خلاف عقل نیست، خلاف علم نیست؛ ولی مسئله این است که شما علم و نقل را محدود کردهاید به حس و تجربه. نکتهاش این است. پس یا رفتن به طرف مذهب فلاسفه مادی و حسیگرای اروپایی، یا به سمت مذهب اصالت عمل (پراگماتیسم) متمایل شدن.
مذهبی که میگوید هیچ ارزشی برای ادراکات انسان نیست، مگر آن ادراکاتی که منشأ عمل باشد؛ آن هم عملی که به درد حوائج زندگی مادی بخورد. حوائجی که جبر زندگی آن را معین میکند. میگوید: «آقا علم و اطلاعات و اینها به درد نمیخورد. محصول عینی چی داری؟» محصول عینی هم یعنی محصول مادی چی داری؟
پراگماتیست وقتی از ما سؤال میکند، میگوید که «آقا آخوند چه خاصیتی برای زندگی دارد؟ یک خاصیت توی طلبه برای زندگی من چیست؟ یک روزی اگر طلبهها را همه بریزند توی دریا، چه اتفاقی برای اهل دنیا میافتد؟ چه چیزی کم میشود؟»
یک کسی توی جلسه گفت: «اگر کامیوندارها اعتصاب بکنند، خب دیگر مثلاً سبزی نمیآید، گوجه نمیآید، هندوانه نمیآید. اگر مثلاً چه میدانم بناها اعتصاب بکنند، دیگر ساختمانی ساخته نمیشود. اگر آخوندها اعتصاب بکنند، چه اتفاقی میافتد؟ اگر آخوندها یک هفته کار نکنند چه اتفاقی میافتد؟»
جوابی دادم، گفتم که: «بابایت را دیگر نمیتوانی پیدا بکنی.» بعد محترمانه: «آخوندها نباشند، دیگر تو هم بابایت را نمیتوانی پیدا بکنی.» مثل «حاج زنبور عسل» دنبال بابایت بگردی! دنبال... دنبال بابایت باید بگردی. خلاصه اینکه کارکردها این است که حلالزاده باشی، عقد مامان و بابایت را میخواند، میدانی این بابایت است و آن مامانت است. یکی از کاربردها!
پراگماتیست وقتی برخورد میکنی با قضیه... ما در این بنایی اخیری که داشتیم، خب ما خیلی گرفتار شدیم واقعاً. یعنی اصلاً توی این قضیه با بیپولی و فلان و اینها کار بکنیم. برگشت گفت: «تو این همه کتاب داری، چه خاصیتی دارد وقتی خانه را نمیتوانی بسازی؟ وقتی مثلاً بنایی، چی بلد نیستی؟ مثلاً گچکاری بلد نیستی، جوشکاری بلد نیستی، مثلاً اینها را هیچی بلد نیستی. این همه کتاب، این چند هزار جلد کتاب، به درد کجا میخورد؟»
سؤال جدی است دیگر؛ چرا؟ چون بنده خدا آن نظام ارزشگذاری برایش در این خلاصه شده که علم و دانش و اطلاعات و اینها آخر باید یک جایی زندگی به درد بخورد. یک جای زندگی چیست؟ زندگی همین است: «مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَ نَحْيَا.» همین. غیر از اینجا که ما حیاتی نداریم که! دیگر آن حیات معقول، به تعبیر علامه جعفری، آن حیات برتر، آن حیات معقول، آن چی میشود؟ تو زندگی چهل پنجاه ساله را بهش میگویی حیات، زندگی ابدی را بهش نمیگویی حیات. اینجا خوب زیستن را معیار عینی میدانی، آنجا تا ابد خوب زیستن را معیار عینی نمیدانی.
بماند که آن خاصیت برای روحانی و طلبه و دین و اینها، آثارش چیست؟ یکی از آثار عینی واضحش این است: ما در این مدت کار که میکردیم، افراد مختلف، پیمانکارهای مختلف. آدمهای متدین، متدین واقعی. حالا چند نفر از اینهایی که آمدند توی پیمانکاری، اینها ما را شناختند و از دوستان و از عزیزان و اینها درآمدند. اونی که دنبال مسائل اخلاقی، دنبال مسائل معنوی است، توی کارش خودش را نشان میدهد: کار باکیفیت، کار بدون کلاهبرداری، بدون آسیب اقتصادی. آن کسی هم که به این چیزها اعتقاد ندارد، هشت برابر پول میگیرد، کار بیکیفیت، کار ناقص.
خب این تربیت اخلاقی با کیست؟ این تربیت کار انبیاست که ورثه انبیا، علما هستند. علما اگر نباشند، عالم میشود یک باغ وحش وسیع. باغ وحش هم یک آدابی، یک اخلاقی، یک ضابطهای توش حاکم است. یک رحم و مروتی توی حیوانها هست. یک چیزی، یک قاعدهای دارد. الان ترامپ و نتانیاهو، اینها واقعاً نمیشود به اینها گفت باغ وحش. یعنی هیچ باغ وحشی اینها را نمیپذیرد. هیچ جنگلی اینها را قبول نمیکند. هیچ حیوانی کنار اینها نمیتواند زندگی بکند.
توی گوریلها زندگی قاعدهای دارد، توی سوسمارها زندگی قاعدهای دارد. سوسمارها هم این شکلی زندگی میکنند. سوسمارها همدیگر را نمیخورند. سوسمارها بچه همدیگر را نمیخورند. سوسمارها اینجور جنایت نمیکنند، قتلعام نمیکنند، خانهوزندگی همدیگر را از هم نمیپاشند. به قاعده جنگ هم توی سوسمارها قاعدهای دارد. دعوا و درگیری هم یک قاعدهای دارد. اینجا هیچچیزی، هیچ قاعدهای ندارد. انبیا که نباشند، عالم میشود این.
دیدید نتانیاهو آمد گفتش که عیسی گفته که نمیدانم اخلاق و فلان و اینها. اونی که مهم است اخلاق نیست، قدرت است. دیدید این حرفهای نتانیاهو را؟ وقتی کسی منطقش این است: اخلاق کجای زندگی است؟ قدرت! خب این اگر عالم دست اینها باشد، خاصیت آخوند چیست؟ همین دوزاری که شما میگویی عدالت و محبت و احترام و شخصیت و همین، همین کلماتی که میگویی، همه اینها محصول کار انبیاست. همین چهار تا چیزی که بین شماها محترم است، اگر بخواهی پراگماتیستی نگاه بکنی به قضیه، این محصول انبیاست. اخلاق و شخصیت و انسانیت به واسطه انبیا توی عالم مانده است.
به هر حال یکی از رویکردهایی که به تفسیر شکل گرفته در قرن اخیر، همین نگاه پراگماتیستی است که این باعث میشود که قرآن آخر باید همهچی ختم بشود که حالا خاصیتش برای زندگی من چیست؟ به چه درد من میخورد؟ این نسل جدید، این خیلی مسئله است. حالا به مناسبت اشاره به این نکته کردم، خیلی ربط به بحث تفسیرمان نداشت؛ ولی به مناسبت چون یک مسئله خیلی معضل بزرگی است در این روزگار ما، بهش توجه داشته باشید.
نسل جدید همهچیز را این شکلی پراگماتیستی تحلیل میکند. میگوید: «اینها که گفتی، خاصیتش توی زندگی چیست؟» حتی میگوید: «امام حسین خاصیتش الان چیست؟ امام حسین برای من آب دارد؟ نان دارد؟ چی دارد؟ پیشرفت میآورد؟ ماشین خوب برای من میآورد؟ امام حسین باشد و نباشد، تکنولوژی زندگی من فرقی میکند؟ امام حسین توی تکنولوژی نقشی دارد؟ این تکنولوژی را ارتقا میدهد؟ سرعت این تکنولوژی را بیشتر میکند؟ امام حسین میخواهم چه کنم؟.»
این خیلی مسئله مهمی است ها! یک چالش بسیار بزرگ است که شماها باید بشناسید و برایش برنامهریزی کنید. این نسل جدید، یعنی بشر جدید، این شکلی حسی و تجربی، در حوزه ادراکی، در حوزه رفتاری هم عملگرا. عملگرا به این معنا: عملگرایی اسلامی که قرآن میگوید: «لَیْسَ الْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَیٰ» نه عملگرا به معنای اینکه آخر خاصیتش چیست؟ کجاست؟ این کجای زندگی من است؟ این لیوان پر میشود یا نمیشود؟ «تو امام حسینی که این لیوان باهاش پر نشود، به تو این چیزی میآید؟ با حسینحسین گفتن اگر نمیآید، میخواهم چه کار کنم؟»
این نکته مهم است. حالا با همین روحیه میخواهد بیاید قرآن تفسیر کند، تفسیر کرده، غالب شده این فرهنگ بر تفاسیر ما، بر روحیه مردم، بر ذهنیت حتی کسانی که تفسیر گفتند. الان خیلی رایج است. چهار تا بحث قرآنی هم که شما توی اینستا و یوتیوب و اینها میبینید، همهاش آخرش همین است: «فلان آیه را بخوان، فلانقدر سود میکنی، رزقت زیاد میشود، فلان مشکلت حل میشود، طلسمت باطل میشود.» یعنی خاصیت قرآن میشود همین، همین مسائل. دیگر معارف و اینها میخواهیم چه کار؟
حالا یا ملائکه هستند یا نیستند، به تو چه؟ حالا یا قضیه آدم و ملائکه سجده کردند یا نکردند؟ حالا شیطان توی اینها بوده، نبوده؟ مطلب پس اینها میگویند که هیچ ارزشی برای ادراکات انسان نیست، مگر آن ادراکاتی که منشأ عمل باشد؛ آن هم عملی که به درد حوائج زندگی مادی بخورد. حوائجی که جبر زندگی آن را معین میکند. این مذهب اصالت عمل که پارهای مسلماننما، تعدادی مسلماننما، به سمت آن گرایش پیدا کردند. «علامه» مسلماننما، میدانی خیلی حرف است.
و در نتیجه گفتند معارف دینی نمیتواند مخالف با علم باشد. بیا! من اسم نمیبرم بعضی از این کسانی که توی این جریان خیلی کر و توی این سالهای اخیر خیلی پررنگ وارد شدند. هر آیه از قرآن که آخر بیاید به سیستم بخورد، با علم روز تطابق داشته باشد، بدیهیات عقلی، به قول خودشان، تناسب داشته باشد، قبولش کرده، یا کلاً رد. اگر بتوانند، میگویند تجربه معنوی پیغمبر بوده.
اگر حال دارید من یک کمی شبهه را توضیح بدهم: قرآن تجربه معنوی پیغمبر است. محصول مکاشفات پیغمبر، حالات معنوی پیغمبر است. یک ادراکاتی پیغمبر داشته، بعد معاذ الله، نه اینکه پیغمبر بیسواد بوده و در بین عرب جاهلی بزرگ شده دیگر، به مقتضیات همان فرهنگ بزرگ شده. آنجا مثلاً به پیغمبر وحی شده: «عدالت.» عدالتش درست است، بله. این را بعد آمده با عدالت رفتار کند. نگاه کرده به آن جامعه بدوی عربی، دیده که اینها میخواهند عدالت جاری کنند، مثلاً قصاص میکنند، اعدام میکنند، یک نفر یک نفر را کشته کشته بشود. بعد مثلاً کسی دزدی کرده باشد، دستش را قطع میکند.
فکر کردند اینها! «بابا بشر فهمیده، امروز این همه دانش پیشرفت کرده، فهمیده اینها عدالت نیست. اعدام چیست؟ قطع ید چیست؟ خود پیغمبر هم اگر امروز بود...» این حرف، این صریح حرف آقای دکتر سروش است. «خود پیغمبر اگر این علم و این تکنولوژی روزگار را دیده بود، خیلی از احکام اسلام عوض میشد.»
«عدالتش درست است؟ بله، عدالت.» این حرف پیغمبر، محصول تجربه پیغمبر است، محصول دانش پیغمبر. هم بشر است دیگر، بشر «مِثْلُکُمْ». چیزی یاد میگیرد. پیغمبر اگر چند تا سفر رفته بود، یکم دنیا را دیده بود، چهار تا کشور خارجی دیده بود، خیلی افکارش و حرفهایش... پیغمبر همهاش توی قرآن گفته به شتر و فلان و اینها نگاه کن. توی قرآن همهاش حرف از خروس و شتر و شتر و گاو و بز و میش و گوسفند و اینها. چرا؟ برای اینکه در جزیره العرب اینها بوده. پیغمبر اگر استرالیا میرفت، کانگورو میدید، آیه قرآن نازل میشد: «أَفَلَا یَنْظُرُونَ إِلَی الْکَانْجَارُو کَیْفَ خُلِقَتْ؟» درست شد؟
خلاصه پیغمبر توی دورانی بوده با آن ادبیات و با آن کمی دانش. دانش بشری پیشرفت کرد. حالا خیلی جالب است، اینها. علامه طباطبایی دارد در مقدمه المیزان میگوید. مقدمه مال دهه ۲۰ و دهه ۳۰ است ها! چقدر این آدم از زمانه خودش جلوتر است. دقیقاً احساس میکنم وارد این دوره تاریخی شدیم که الان ما میفهمیم علامه طباطبایی چه میگوید. رهبر شهید امام فرمود: «کمکم بشر دارد آشنا میشود با علامه طباطبایی.» حرفی که گذشته، تازه دارد میرسد بشر با معارفی که او به بشر خلاصه...
خب، وقتی کسی اینجوری تحلیل کرد، اگر با علم مخالف بود، یا باید بگوییم این محصول تجربه پیغمبر است، یا باید تأویلش کنیم، بگوییم نه، این منظورش این نیست. همان منظور که از اول ما کلاً این کلاس، کلمه منظور «تفسیر» یعنی همین که بگویی منظورش چیست. منظور آیه به جای اینکه منظورش را از خود قرآن کشف بکند، منظورش را میرود از علم روز بشری.
چقدر بشر به این علم «وَمَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا»! علمی که امروز یک چیزی میگوید، فردا خودش نقضش میکند و اکثر اینها در حد فرضیه است، نظریه هم نیست. نظریه هم باشد، قطعی نیست. تخمین، حدس. قرآن میگوید حدس زن، حدس احتمال، بله. حتی توی بحثهای زمینشناسی و فلان، آقا فلان اسکلت پیدا کردیم مال ۵ میلیون سال پیش. مبنا که ما ۵ میلیون سال پیش انسان داشتیم روی کره زمین. بعد مثلاً میآید به حضرت آدم که میرسیم، میبینیم به ۵ میلیون سال نمیرسد، این مثلاً نهایتاً ۵۰ هزار سال پیش بوده، بر فرض ۱۰ هزار سال پیش بوده. ۱۰ هزار سال دیگر میگویند تاریخ انبیا ۱۰ هزار و ۵ میلیون سال پیش است.
پس آقا این بدو خلقت از آدم و اینها، این را باید یک جوری تأویلش کرد. یا حالا نسل جدید بشر و فلان و اینها. آن علمی قطعی است، این قطعی نیست. «خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ» و فلان مبدأ خلقت و فلان و اینها. یک جوری باید تأویل کرد. آن، آن واضح است، تناسب این میشود. این وضعیتی که امروز و علم میگوید اصالت وجود فقط برای ماده و خواص محسوس آن است. پس در دین و معارف آن هم هر چه که دایره مادیات بیرون است و حس ما آن را لمس نمیکند، مثل عرش و کرسی و لوح و قلم و امثال آن، باید به یک صورت تأویل بشود. و اگر از وجود هر چیزی خبر بدهد که علوم متعرض آن نیست، مثل وجود معاد و جزئیات آن، باید با توجیه بشود.
توجیه میکنند دیگر که مثلاً رویا، خواب دیدن. خب ما توی خواب که جسممان که اینجا افتاده دیگر. اگر چیزی دیدیم، محصول فعالیت شیمیایی مغز است که در فلان جای خودش، مثلاً در حافظهاش فلان عالم مثال و مثال متصل و مثال منفصل. رفتن به آینده و آینده اصلاً جای حضور داشته باشد و لوح و قلم و محو و اثبات و این حرفها چیست؟ همه را یک جوری تأویلش میکنند.
و نیز آنچه که تشریع بر آن تکیه کرد، از قبیل وحی، فرشته، شیطان. ولی شیطان آقا، خیلی چیز خوبی است. شاید توی این کلاس قبلاً گفته باشم: تنها باب ارتباطی که امروز بین ما و جهان مادی غرب برای عالم غیب مانده، شیطان است. تنها موجود غیبی که هیچ کسی سرش اختلاف ندارد، شیطان است. قبول؟ و خیلی ظرفیت فوقالعاده در شیطان نهفته است. در تحلیل شیطان محصول ۲۰ سال مطالعه و فکر و کار و گفتوگو و سخنرانی و گفته میشود، یکهویی نیست که گفته بشود.
تنها چیزی که بین ما و غربیها امروز مشترک است و دروازه گفتوگوی مشترک است، «بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ» دیگر توحید هم نیست. قرآن وقتی که آیه نازل شد: «قُلْ یَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَ بَیْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللّٰهَ». الان دیگر فقط شیطان است. تنها چیزی که ما همه اتفاق داریم سرش و غیبی و حالا با آن استانداردهایی که ما مدنظرمان است، آنها تعریفشان از شیطان خیلی نزدیک است. بله، شیطان جن است. جن آخرش مادی است؛ ولی این کنشگری شیطان به عنوان یک جن که در عالم مثال ما، در قوه خیال ما شکل میگیرد، این چیزی است که آنها قبول دارند و تجرد قوه خیال با آن اثبات میشود و یک تجردی اگر اثبات بشود، عالم مجرد، مجرد یعنی چه؟ مجرد از ماده، ماده ندارد. یک چیز غیر مادی را توانستیم اثبات کنیم و اینکه ثابت بشود جهان فراماده با آن ثابت میشود.
بعد یا در تتمه این همه اصول دین را میشود گفت. اگر خوب کسی تحلیل کند، اگر خوب تحلیل بکند، همه اصول دین از تو این درمیآید. یک علامه حلی میخواهد که بیاید اینجور به نطق بکشد. انقدر آقا توی این زمانه ما درگیر معیشت و امور فرعی و اینها شدیم، واقعاً دچار خسران شدیم. همه، همه ذهنمان درگیر جنگ و دلار و اجاره مسکن و قیمتها و چی بخریم که فردا پولمان لااقل حفظ بشود، نه بیشتر بشود که بیشتر شدن پولش نیست، لااقل همین را ۶ ماه بعد خواستم استفاده بکنم، متناسب با ۶ ماه بعد باشد.
انقدر ماها درگیر امور معاش امروز جنگ شد و نشد و ترامپ چه گفت و مکرون چی گفته. عمر ما به اینها بگذرد که ترامپ چی گفت! یعنی از این موجود رذلتر در تاریخ ما داشتیم؟ بعد فکر و ذهنمان درگیر مزخرفات این باشد؟ فکر و ذکر من و شما الان باید این باشد که با جهان غرب از چه دریچهای صحبت بکنیم، عالم غیب را ثابت بکنیم، تبلیغ در حوزههای معرفتی و معنوی شخصی و اجتماعی. ولی انقدر درگیر این امور شدیم متأسفانه.
تهران جلسات ثابت داشتیم با رفقا این چند سال. حالا وقتی از مشهد برگشتیم، از سال یک، تقریباً اوایل خیلی شلوغ بود. بعد دیگر به مرور هرچه جلوتر میآمدیم، هی خلوت، خلوت، خلوت، خلوت، خلوت. چرا؟ برای اینکه آن کسانی که میآمدند، اینها به مرور مثلاً سال ۴۰۲، ۴۰۳... این بنده خدا سال ۴۰۱ یک شیفت کار میکرد با درآمدش زندگی میکرد. سال ۴۰۲ دو شیفت باید کار میکرد. سال ۴۰۳ سه شیفت کار. دیگر نمیرسد به سخنرانی گوش دادن و جلسه رفتن و کلاس رفتن. مدرسه باید بفرستد که اجاره خانهاش را بتواند بدهد. دیروز تعطیلی است، اگر بماند یک استراحتی بتواند بکند که برای هفته بعد باشد. اینجوری ما را مشغول کرده اینجور امر معاش که ضربه میزند به امر معاد. یک بخشش امروز نکات اینجوری زیاد است.
پس وحی، فرشته، شیطان، نبوت، رسالت، امامت و همه این امور روحیاند که به تناسب نام یکی را «روح» و نام دیگری را «ملک» و غیره میگذاریم. روح هم خودش پدیده مادی و نوعی از خواص ماده است. همه را تأویل میکنند به یک سری چیزهای مادی و مسئله تشریع هم اساسش یک نبوغ خاص اجتماعی است. «رسو» هم همین را میگوید دیگر. میگوید پیغمبر اسلام یک نبوغ خاصی انگار مثلاً بَلا تشبیه، معاذ الله، مثل مثلاً هیتلر که مثلاً خب هیتلر هم کاریزمای خاصی داشت روی نبوغی. به هر حال دیگر الان نتانیاهو هم یک نبوغی دارد دیگر در نوع خودش. نبوغ شیطانی، هوش سیاهی دارد. خب این حالا آن وری، این دنبال ظلم و جنایت است، آن دنبال عدالت و اینهاست. همهچی به همین خط میشود. نبوت و پیغمبری و اینها دیگر نداریم که میتواند قوانین خود را بر پایه افکار صالح بنا کند تا اجتماعی صالح و مترقی بسازد. پس همه اینها را حمل بر همین امور ظاهری میکنند. این سیر تحول تفسیر در قرون گذشته و اعصار جدید.
پس آقا این سیر تفسیر این شکلی بود دیگر؛ از آن دوره صحابه شروع شد با آن رویکرد صحابه و تابعین تا رسیدیم به این دوران حسی و پراگماتیست. روشن است؟ باید توجه داشت که این روشها غیر از روشی است که در تفسیر قرآن کریم اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام تمام روشها را مردود دانستهاند. علامه طباطبایی چه روش پراگماتیستی، چه روش حدیثی، یک دور مثلاً آن روش حدیثی که سکوت بکنیم، هر جایی روایت نداشتیم، آن هم مثل همین است، فرقی ندارد. نقطه مشترک همهاش این است که هیچکدامش روش مورد تأیید قرآن و اهل بیت نیست و این روش از اول اسلام توسط ایشان استفاده میشده و ما را بهش راهنمایی میکردند که همان روش علامه طباطبایی است که صحبت بکنیم.
اقسام تفاسیر باز از حیث دیگری بررسی بکنیم. سیر تفسیر و تعالی گفتیم. حالا توی این تفاسیر موجود، چند نوع تفسیر؟ این نکته دوباره حالا یک اشارهای بهش میکنم که این تحولاتی که داشتیم از اول اسلام تا حالا باعث شده که روشهای تفسیری متعددی شکل بگیرد. مفسرین و دانشمندان علوم قرآنی بیان بر اساس ملاکهای مختلفی دستهبندیهای جدید ایجاد بکنند در تفاسیر. مثلاً کیفیت استخراج معانی و مقاصد، آیا توجه به منبع و ابزار مورد استفاده در تفسیر، گرایش مفسرین از جهت باور و افکار، جهتگیریها، سبک پردازش و تخصص علمی؛ مثل گرایش اعتقادی، اخلاقی، فلسفی، کلامی و غیره. جهتگیریهای عصری در تفسیر که گاهی مفسر به خاطر احساس نیاز و ضرورتی که به خاطر تعامل با شرایط و مسائل عصر خود، به یکی از اینها متمایل شده است. مسائل معنوی و تربیتی و اخلاقی، اینها جهتگیریهای مفسرین است. اسلوبها و شیوههای نگارش تفسیر هم بر اساس سلیقه نوشتاری مفسر فرق میکند که حالا همه اینها با مثال توضیح داده میشود.
روشن؟ اینجا دو تا ملاک عمده برای دستهبندی تفاسیر میشود اشاره کرد: یکی گرایشهای مفسر. چه اعتقاداتی داشتند، باورهاشان، افکارشان، تخصص علمیشان، شرایط اجتماعیشان. این باعث شده که تفسیرشان را بر اساس آن گرایش بنویسند. ملاک دوم هم شیوه نگارش است. پس یکی گرایش مفسر، یکی نگارش مفسر. شیوه نگارش: چه مدلی نوشته تفسیر را؟ بر اساس ملاک اول، تفاسیر دو قسم میشود: یکی گرایش مفسرین، یکی نگارش مفسرین. نگارش تفسیر بر اساس گرایش مفسرین دو قسم میشود: مَأْثور و اجتهادی. مَأْثور با الف و سین سهنقطه، از «اثر» میآید. مَأْثور و اجتهادی. ملاک دوم تقسیمش میشود حالا تقسیم دیگری دارد که عرض میکنم چند قسم. حالا فعلاً این مَأْثور و اجتهادی را بحث بکنیم.
مَأْثور چیست؟ توی تفاسیر مَأْثور، مفسر میآید آن چیزی که در قرآن یا سنت یا کلام صحابه پیدا میشود، حرفی که بیاید مراد خدای متعال را تبیین بکند، میآید اینها را استفاده میکند. یعنی از منبع قرآن و سنت یا کلام صحابه پیغمبر استفاده میکند. حدیثی که حالا دایرهاش وسیع است دیگر. آنها کلام صحابه را هم حدیث میدانند. گاهی از به شیوه تفسیر قرآن به قرآن نه، ولی گاهی از خود قرآن هم استفاده میشود. از حدیث، سخن صحابه. بعضی هم استفاده از قرآن در تفسیر را برای معرفی تفاسیر مَأْثور نیاوردهاند و در هر آیه از آن چیزی که از پیغمبر یا صحابه یا تابعین نقل شده استفاده میکند. یعنی خود قرآن هم توی دایره این تفسیر نیست. در تفسیر مَأْثور یا کلام پیغمبر است یا صحابه و تابعین. و دیگر چیزی بهش اضافه نمیکنند، مگر اینکه شرح لغوی کلمه باشد یا کشف اِعراب جمله و مانند آن. قرائتش را مثلاً بحث میکنند و لغتش را بحث میکنند و نهایتاً حالا دیگر بحثهای اخلاقی باشد و یک داستان اخلاقی در تتمه بگویند و مثالی برایش.
تفسیر گفته نمیشود؛ چون مراد که نمیخواهد باهاش کشف بکند، همان مراد را دارد توضیح میدهد. مصداق برایش میآورد. آن بیان مصداق که دیگر تفسیر نمیشود. روشن است؟ اینجا تفسیر همان روش تفسیر روایی یا نقلی است در موردش صحبت کردیم. درباره آنی هم که از تابعین روایت میشود، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسرین آمدهاند گفتند آقا کلام تابعین هم روایت است. یک عده دیگر گفتند نخیر، کلام تابعین استنباط شخصی است، رأی است.
از نظر شیعه تفسیر مَأْثور چیست؟ میشود تفسیر قرآن به وسیله قرآن و روایات معصوم. قرآن و روایات معصوم. آنها هم قرآنش را توش خیلی جدی لحاظ نمیکردند، هم معصوم را کار نداشتند، روایت را کار داشتند؛ ولی دایرهاش خیلی وسیع بود: پیغمبر و صحابه و تابعین. ما میگوییم فقط معصوم. شیخ طوسی در مقدمه تفسیر «تبیان» فرمودهاند که تفسیر نقلی بعد از پیغمبر منحصر به روایات اهل بیت است که ایشان استناد میکند به حدیث ثقلین، یا به عبارت بهتر حدیث ثقلین که درش کتاب خدا و عترت همتراز همدیگر ذکر شدهاند و استدلال میکند که اهل بیت و قرآن ملازم همدیگرند. هر کدام تمامکننده دیگری است. اینکه پیغمبر بعد از خودشان قرآن و عترت را گذاشتند، به معنای تأیید آگاهی عترت از قرآن است. تمسک به این دو تا باعث میشود که آدم از گمراهی نجات پیدا بکند.
بعد ایشان تصریح میکند که غیر از پیغمبر و ائمه اطهار علیهم السلام از آرای هیچکدام از مفسرین نمیشود تقلید کرد، مگر اینکه نظرشان مستند باشد به دلیل عقلی و شرعی، به خودی خود اعتباری ندارد. که حالا یا اجماع باشد یا تواتر. به واسطه اجماع و تواتر کلام او معتبر بشود. روشن شد که از نظر شیعه این قاعده کلی شامل آرای تفسیری صحابه هم میشود. حتی ما ابن عباس را هم با اینکه مشترک است بین شیعه و سنی، ولی اگر اعتباری برایش قائل باشیم، از این باب است، نه از باب ابن عباس بودنش. به خودی خود کلام ابن عباس اعتباری ندارد. حالا آنها که دیگر غیر آنها، ابوهریره هرچه بگوید قبول دارند. کعب الاحبار هم اگر چیزی بگوید قبول دارند.
بنابراین از نظر شیعه تفسیر نقلی یعنی تبیین و توضیحی که در قرآن کریم آمده یا در روایت پیامبر و ائمه اطهار نقل شده. اونی که از صحابه و تابعین نقل شده حجت نیست. تفاسیر ابن جریر طبری، ابن کثیر، اینها از مشهورترین تفاسیر مَأْثور اهل سنت هستند. توی تفاسیر روایی شیعی چی؟ مشهورترینها چیست؟ تفسیر عیاشی، جزء معروفترینهاست. حالا عیاشی یک کمی کلمهاش توی فارسی... محمد بن مسعود عیاشی، همهاش دنبال عیاشی، همهاش دنبال تفسیر عیاشی. اسمش بوده، اهل عیاشی و این چیزها نبود.
و تفسیر فرات کوفی، فرات بن ابراهیم کوفی. رود فرات و اسمش فرات بوده بنده خدا. و تفسیر قمی. این هم انگار تفسیر قمی، هنگام لهجه قمی مثلاً گفتم آموزش دادن سوهان هم کنارش میآیند بهتون. نه! تفسیر قمی منظورش این نیست. صاحب تفسیر قمی بوده علی بن ابراهیم قمی. کجا دفن است ایشان؟ آفرین! توی پاساژ غدیر. آره، وسط پاساژ ضریحی میرسد که هیچجا سابقه وسط پاساژ سابقه ندارد به ضریح. البته ما توی بغداد هم توی بازار یک وقتی شبی بود نصف شب بود رفته بودیم و شب نیمه شعبانی بود، توفیق برایمان حاصل شد از نواب اربعه امام زمان از ۴ تا سه تاشان را زیارت کردیم. در یکی از این قبور وسط بازار است. شب هم بود و تاریک هم بود و بازار هم تعطیل بود نصف شب، شب نیمه شعبان. بعد خدمت شما عرض کنم نصف شب نبود، سر شب بود ولی بازار تعطیل ساعت ۹ اینها. سر کوچه قبر کلینی رضوان الله علیه. اول بازار وارد که میشوید وسط بازار قبر جناب سمری، نایب آخر. وسط بازار! یعنی دو تا مغازه است، وسط دو تا مغازه قبر است. شیرینیفروشی است، بعد مثلاً آن جلویی مثلاً لبنیات است، بین این دو تا میبینی قبر جناب سمری بود. خدمت شما عرض کنم خیلی هم قبر باصفا و بابرکت و حال عجیبی داشت. حالا ما توی تاریکی با چراغ گوشی رفتیم آنجا، ترسناک هم بود بازار بسته بود.
بعد که آمدیم برگردیم از این لاین این ور بازار انداختیم توی لاین آن ور که برگردیم، یکهو یک ساختمانی خیلی ما را گرفت. آن چند نفری که با هم بودیم رفقا، به طرز عجیبی ها! یکهو همه ما با همدیگر مبهوت به این ساختمان نگاه کردیم و یک حالی اصلاً دلمان یکهو یک حالی پیدا کرد و هی با خودمان گفتیم که این چیست؟ اینجا کجاست؟ آن رانندهای که ما را آورده بود از دوستان ماست، سیدی است در بغداد، راننده تاکسی. منزل ایشان بودیم. ایشان از ما را برد اینجا. سید عراقی. ایشان که سر ماشین وایستاده بود چون جای پارک نداشت وسط بازار بود، سر ماشین وایستاده بود که جریمه نکند. ما که برگشتیم ایشان به ما گفت آن ساختمان وسطی، میدانی چی بود؟ خودش گفت ها! گفتیم نه. گفت آن زندان امام کاظم علیه السلام بود. زندان بغداد، جایی که امام کاظم علیه السلام در آن زندانی بودند آنجا بود. حالا «مدرسه ناصریه» یک همچین اسمی به نظرم داشت. من با تعجب که این جایی که ما را اینجوری یکهو گرفت و همه با هم خوب شدیم، این مکان منصوب به امام کاظم علیه السلام بوده. آره.
حالا خلاصه ما توی بازار فقط اینجوری دیده بودیم. یکی هم قبر علی بن ابراهیم، وسط بازار که این باز بهتر است چون وسط پاساژ است. وسط آن بغل بین حجرهها بود. یک دانه حجره کوچولو هم فقط ضریح درست کردهاند، جای نشستن و رفتن و اینها هم ندارد. باز البته آنجا کسی میتواند قبر علی... خلاصه این هم تفسیر قمی. پس سه تا تفسیر شد: تفاسیر روایی معروف شیعی: تفسیر عیاشی، تفسیر فرات و تفسیر قمی. بعدها در مورد اینها ان شاء الله مفصل صحبت خواهیم کرد و ما مواجههمان با این تفاسیر چطور باید باشد؟ تفاسیر روایی جایگاهش چیست؟ روایات تفسیری چطور باید باهاش تعامل کرد؟
یک نکتهای که اینجا باید بهش توجه کرد این است که در این تفاسیر از قرآن استفاده میشود؛ ولی روش این تفاسیر با روش تفسیریه قرآن به قرآن تفاوت دارد. بله آیات قرآن توی این تفاسیر آمده ولی روش این تفاسیر تفسیر قرآن به قرآن نیست. این روش به عنوان یکی از روشهای تفسیر نقلی و مأثور و در برابر تفسیر به رأی و اجتهاد مطرح. ولی در روش علامه طباطبایی از حد تفسیر نقلی متکی به راهنماییهای ساده در متن قرآن جلوتر رفته به تحلیل اجتهادی متن قرآن. بله، اجتهاد هم دارد.
ببین ما گفتیم مأثور و اجتهادی. تفسیر «المیزان» هم مأثور است، هم اجتهادی است. آن اجتهادی که در برابر مأثور بود، چیزی بود که اهل بیت رد کرده بودند. ما اجتهاد در برابر نص. آن طرف دارد میگوید آقا قرآن این را گفته، من هم نظرم این است. یا پیغمبر این را گفته، من هم نظرم این است. به هر حال من هم نظر دارم دیگر. حالا پیغمبر هم نظر دارد، من هم نظر دارم. درست شد؟ این بود. این اجتهادی که ما توی تفسیر «المیزان» و روش قرآن به قرآن داریم، اصلاً معنای اجتهادی است که از خود قرآن در اجتهاد بر قرآن است، نه اجتهاد در برابر قرآن، نه اجتهاد در برابر حدیث. اجتهاد برای فهم قرآن است. تفسیر «المیزان» و روش قرآن به قرآن هم مأثور است، هم اجتهادی است. روشن؟
آقا در واقع اشتراک میکند، یعنی انگار کشف میکند که قرآن... آفرین. ولی با اجتهاد مرا... دلالتهای سادهای که بله اینجا این آیه، آنجا آنهایی که همه میفهمند نه، عمیق، کار فنی، کار حسابشدهای که باید توی عمق مطلب. مثل آن کاری که میکند در مورد عالم امر. یکی از شاهکارهای «المیزان» اینجاست دیگر: «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي.» معمولاً چه میگویند؟ میگویند این «مِنْ أَمْرِ رَبِّي» «یَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ»، دوره بحث تفسیری هم امروز داشته باشیم حیفه! جواب بهشون بده روح چیست؟ به شما چه؟ به خدا ربط دارد. آیه نازل شده که بگوید به شما چه روح چیست؟ یک چیزی از امر رب من است. یعنی در مقام پاسخ اجمال و ابهام دارد. این «تِبْیَانًا لِکُلِّ شَیْءٍ» در مورد یک همچین مسئلهای که جزء مهمترین مسائل است، که بعدش هم میگوید: «وَمَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا.» پاسخش به این است که بیشتر خواسته شما را به ابهام و اجمال بندازد. پاسخ نداده.
علامه طباطبایی چه میگوید؟ میگوید پاسخ داد بابا! «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي.» «مِنْ أَمْرِ رَبِّي» معناش این نیست که به خدا مربوط است، از امر رب من است، به شماها چه. میگوید از امر رب من است. امر رب من یعنی چی؟ بیا بریم قرآن تفسیر کنیم بفهمیم. اجتهاد بر قرآن کنیم بفهمیم. قرآن را که میروی کار اشتباه میکنی. یک جا میگوید «الخلق»، یک جا «الخلق و الامر». این دو تا روبروی هم قرار میگیرد. یک عالَم خلق داریم، یک عالَم امر داریم. عالَم امر باز آیات دیگری که بررسی میکنیم: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ.» امر اینجوری است که عالَم کن فیکون است. با دو سه تا آیه دیگر که کنار این میگذارد علامه طباطبایی، عالَم امر را میرساند به ملکوت: «سُبْحَانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ.» که عالَم امر میشود همان ملکوت کل شیء که همان عالَم کن فیکون است، عالَم اداره موجودات، در برابر عالَم خلق.
خب، حالا «یَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي.» یعنی از عالَم ملکوت. یعنی از عالَم کن فیکون. یعنی عالَم امر در برابر عالَم خلق. امام که در موردش میگوید: «یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا.» این هدایت یعنی امر شرعی ما را، امر تکلیفی ما را به شما میگوید. با امر تکوینی ما هدایت. خود همین، همین آیات ساده، همینهایی که یقه چاک میدهند برای امام و امامت و اینها، کدامشان این مطالب عمیق را اصلاً فهمیدهاند در مورد امام؟ ببین با خود قرآن چه میکند علامه طباطبایی. «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا.» این مقام امامت که بعد از مقام نبوت حضرت ابراهیم است. خلیل بوده، نبی بوده، حالا به امامت میرسد. کی به امامت میرسد؟ برای ذریهاش میخواهد. بعد گفته میشود که: «لَا یَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِینَ.» به ظالمی داده نمیشود. ازش تعبیر به عهد من میشود. و بعد حالا که امامت رسید چه کار میکند؟ امر تکوینی پیدا میکند. به نفوس امر میکند، دستور میدهد. بیان حج؟ نه امر تکلیفی، نه امر تشریعی. امر تشریعی که مقام نبوتش را هم داشت. دستوری است که به نفوس میدهد و نفوس آنجا دیگر کن فیکون است. عالم امر است، عالم ملکوت است. ملکوت حج دست ابراهیم است. نه اینکه بیاید احکام حج را بگوید: «حج واجب است. حالا خواستی برو نخواستی برو.» این که میشود مقام نبوت و رسالت. مقام امامت نیست. اینها همهاش مال قرآن است. تفاسیر روایی هم اینها را پیدا نمیکنید. گرفتید مطلب؟
«یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا» در عالم امر هدایت میکند. «جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا.» امام این است. با عالم امر هدایت میکند. عالم امر چیست؟ این را میگویند اجتهاد. این را میگویند قرآن به قرآن. این را میگویند المیزان. خدا حفظ کند آیت الله جوادی آملی میفرمود: «ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ.» خدا به قلم قسم خورده. کدام قلم؟ قلمی که باهاش المیزان نوشته شده. «وَمَا یَسْطُرُونَ» قسم به صفحه صفحه المیزان است. تفسیر «الا المیزان». علامه طباطبایی کلام علامه، استنباط شخصی علامه. آنها میگویند مجاهد و قتاده و کی و کی و کی و شَرابی و کی و کی. شما میگویید علامه طباطبایی مفت چیست؟ علامه طباطبایی ما میگوییم قرآن. ولی خدا فهمش را به این مرد بینظیر داده بود. خدا راهش داد به باطن قرآن، با تدبر، با زحمت بهش داد. روزی شد فهم به واسطه او، از کانال وجود او به ما رسید. بسیار خب.
یک دو سه دقیقه وقت داریم. پس روش علامه طباطبایی این است: تحلیل اجتهادی متن قرآن، جستجوی اصول کلی و آیات محوری. میرود آیات کلی و محوری، آیه امر و تطبیق معارف بر سایر آیات. میآید میگوید که خب پس این هم یک دانه آیه را پیدا میکند که مثلاً «وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ.» دیگر ببین با این آیه که یک قاعده کلی است چه کارها که نمیکند علامه. «مَا عِندَکُمْ یَنفَدُ وَمَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ.» اینها قاعده است دیگر. با این چه کارها که... تفسیر قرآن به قرآن اینهایی که ما خواندیم و دیدیم و اینها که تفسیر نیست، معارف است، بله ولی تفسیر نیست. نکات معارفی است. تفاسیر روایی ما هم حاوی نکات معارفی است، ولی تفسیر نیست. نکات معارفی مثل روایت فقهی و اصولی و اینها تفسیر قرآن نیست. تفسیر یک انضباط، یک قاعدهای دارد.
برای همین این روش از یک طرف در برابر تفسیر سطحی روایی، از طرف دیگر در برابر تفسیر «مَظنون» قرار میگیرد. نه تفسیر روایی است، نه تفسیر «مَظنون». چون امر ثالث بین این دو تا نمیتوانند فرض کنند، توش میمانند دیگر. چیز دیگر نداریم که! یا تفسیر امام است یا تفسیر شخصی توست دیگر. تفسیر قرآن به قرآن تفسیر امام که تفسیر قرآن به قرآن تفسیر امام است. نه از حیث محتوایی، از حیث روشی تفسیر قرآنی تفسیر قرآنی است. گرفتید نکته را؟ آره آنجا سؤال کرد طرف، گفتش که آقا مگر بین جبر و تفویض ما چیز دیگری هم داریم؟ «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ.» مگر بین این دو تا حضرت فرمود: «بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.» بین این دو تا چیزی هست. یعنی چی دیگر سوم ندارد؟ بین سما و ارض، بین این دو تا چیزی است. تفسیر به رأی و تفسیر امام، مگر ما چیز دیگر داریم؟ «بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ» چیزی داریم؟ امر سوم دارد. این ذهنهای بسته این شکلی است. سریع هم میگوید داعشی. مدل داعشی است دیگر. سریع میرود توی فضای تکفیر و خوارج. این تفسیر امام نبود، پس دیگر تفسیر به رأی است. از آن ور هم میخواهد تفسیر به رأی نباشد، پس باید حتماً تفسیر امام. روش امام است. این روشی است که امام به ما یاد داده. امام هم اگر تفسیر کرده با این محصول این روش است، کلام امام. این خیلی نکته مهم است.
تفاوت دیگر اینکه نقش روایات تفسیری... حالا اینها را بعدها هر کدامش مفصلتر ان شاء الله اگر وقتی باشد، حوصلهای باشد، بهش میپردازیم. فعلاً اجمالاً داریم اشاره میکنیم. نقش روایت تفسیری در روش علامه طباطبایی، نقش کمکی در تحلیل و بررسی متن آیات به عنوان کلید تدبر در خود قرآن استفاده میکند. کلید تدبر ازش استفاده میکند. به عنوان کلید تدبر برای فهم قرآن، نه به جای قرآن. از روایت استفاده کند برای توضیح آیه. با روایت استفاده میکند برای استنطاق آیه، برای تدبر، کلید تدبر. و تفکیک دقیق حوزههای مختلف زبانی قرآن در بیانات روایی مثل ظاهر و باطن. اینها در این روش قابل توجه است. ولی در روش تفسیر مَأْثور دیگر خبری از این مطالب نیست. حالا این را فعلاً تا این حدش داشته باشید. ان شاء الله توضیحات بیشترش را اگر عمری باشد در جلسات و مباحث آتی.
نظرات
برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید.
جلسات مرتبط
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
سخنرانیهای مرتبط
محبوب ترین جلسات درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه پانزدهم
درباره المیزان
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
در حال بارگذاری نظرات...