جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
00:50:40
علامه طباطبایی با شکستنِ حصارِ تنگِ الفاظ و مفاهیمِ ذهنی، قرآن را از ساحتِ متن به اقلیمِ حقایقِ عینی میبرد تا «تأویل» نه یک معنایِ ثانویه، که پلی میانِ جانِ مطهر و «امالکتاب» باشد. این مسیر، سفری است برای گذر از ظواهرِ عربیِ آیات به باطنِ علویِ آنها، که تنها در سایهی طهارتِ قلب و رسوخ در علم، حقیقتِ مکنونِ کلامِ وحی را برای اهلِ شهود آشکار میکند.
معرفی
عرضه روایات بر قرآن؛ یکی از مبانی روش تفسیری علامه طباطبایی
نقد روایتبسندگی؛ ضرورت اعتبار مستقل دلالت آیات
نسبت تفسیر قرآن به قرآن با میراث تفسیری اهلبیت(ع)
جری و تطبیق؛ گسترش کاربرد آیات فراتر از مصادیق تاریخی
سوره انسان و «مرج البحرین»؛ نمونههایی از تطبیق و تأویل
استقلال معنای آیات از روایات؛ مبنای امکان استنطاق قرآن
نقش روایات در کشف مصادیق و توضیح مقصود آیات
تمایز دلالت تصوری الفاظ با تشخیص مقصود نهایی آیه
نقد روایتبسندگی؛ ضرورت اعتبار مستقل دلالت آیات
نسبت تفسیر قرآن به قرآن با میراث تفسیری اهلبیت(ع)
جری و تطبیق؛ گسترش کاربرد آیات فراتر از مصادیق تاریخی
سوره انسان و «مرج البحرین»؛ نمونههایی از تطبیق و تأویل
استقلال معنای آیات از روایات؛ مبنای امکان استنطاق قرآن
نقش روایات در کشف مصادیق و توضیح مقصود آیات
تمایز دلالت تصوری الفاظ با تشخیص مقصود نهایی آیه
متن
!! توجه: متن زیر توسط هوش مصنوعی تولید شده است !!
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد و آله الطیبین الطاهرین و لعنة الله علی القوم الظالمین من الان الی قیام یوم الدین.
مرحوم علامه طباطبایی، رضوان الله علیه، در ادامه اشکالی که به طریقه دوم مطرح میکنند، میفرمایند که از طرق عامه در حدیث پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، و از طرق خاصه در اخبار متواتره هم از شیعه و هم از سنی (اهل سنت از پیغمبر و شیعه از پیغمبر و اهل بیت)، عرض اخبار به کتاب الله را وظیفه قرار داده است. این هم خودش یک موضوع است.
پس ما چند تا کلیدواژه داشتیم، اینها را یادداشت بکنیم. من یادم میرود، آقا رسول برای من بفرستد با هشتگ که من در ذهنم بماند. اینها فصلهای بعدی درس آموزشی استنطاق بود: یکی «عرض بر قرآن». هر کدامش باب درس استنطاق از قرآن است که خصوصاً شهید صدر بحث مهمی در مورد استنطاق دارد و یکی هم «عرض بر قرآن». خود عرضهی بر قرآن هم از بحثهای مهم است. آن بحثهای آیات هم که خب، آن هم مطرح میشود انشاءالله.
مقدمه تفسیر المیزان را هم یادداشت بکنید که مرور شود. البته نکاتی که میگوییم بسیاری در مقدمه المیزان آمده است. هندسه از نکات مقدمه المیزان را عرض کردیم، ولی بعدها هم یک دور مرور اجمالی و سریع انشاءالله خواهیم داشت. پس به آن سفارش شده است که روایات را عرضه بر قرآن بکنیم. به موجب این اخبار، حدیث باید به کتاب خدا عرضه شود، باید عرضه بشود حدیث بر کتاب. این خودش ماده درسی ما، درس «عرضهی قرآن بر حدیث» است. یادم نیست چی شد که متوقف شد، شاید هفت هشت ده جلسهای هم درسمان پیش رفت. البته از این درسهایی بود که دویست سیصد جلسه درس است، ولی متوقف شد. یک اتفاقی، نمیدانم خورد به شهادت آقای رئیسی، یک همچین چیزی به نظرم شد. آره، شهادت آقای رئیسی شد و قضای انتخابات و اینها، متوقف شد درس. وگرنه این بحثش شروع شد، بحث خیلی مهمی است که اصلاً «عرضهی قرآن» یعنی چه؟ چه کار باید کرد؟ حدیث را به کجای قرآن باید عرضه کرد؟ چه حدیثی را باید به قرآن عرضه کرد؟ چگونه باید عرضه کرد؟ چگونه باید فهمید موافق است؟ چگونه باید فهمید مخالف است؟ چه حدیثی را باید عرضه کرد؟ به آیه بعد عرضه کرد؟ به تفسیر موضوعی باید عرضه کرد؟ به محکمات باید عرضه کرد؟ به الفاظ قرآن باید عرضه کرد؟
ببینید، اینها بحثهای جدی است. متاسفانه غریب هم هست، غریب. خوب عرضه به قرآن میکنیم. اگر موافق کتاب باشد، بهش عمل میکنیم، اگر مخالف باشد، طرح میشود، یعنی دور انداخته میشود، جدا گذاشته میشود. این هم یک نکته.
بعد علامه میفرمایند که این عرضهای که میخواهیم بکنیم، به کجای قرآن باید عرضه کنیم؟ به چه چیز قرآن باید عرضه کنیم؟ دلالت قرآنی پذیرفته بشود، حجت باشد که عرضه بکنیم. ما باید قرآن را بفهمیم. بشود بفهمیم که روایت را که فهمیدیم، عرضه بکنیم. فهممان نسبت به روایت. بعضی میگویند آقا آن فهمی که نسبت به روایت داریم، درست است، ولی آن فهمی که نسبت به قرآن داریم، غلط است. ما نمیتوانیم بفهمیم، ما فقط روایت میتوانیم بفهمیم. خوب، اگر اینجوری است، پس آن روایت که فهمیدیم چه شکلی عرضه کنیم به قرآن؟ بعد آن هم که روایت، همه روایت را قبول دارید غیر از این طایفه از روایات؟ با همه چیز ارجاع به روایات میدهید غیر از این طایفه از روایت؟
یک بحثی که مطرح است، میگویند علامه طباطبایی در روایت تخته کرده است. حالا بعداً در موردش انشاءالله نکاتی عرض میکنم، ولی یکی از پاسخهایی که مطرح است، این است: اولاً که علامه اتفاقاً روایات را احیا کرده است در تفسیر المیزان. یعنی کسی که المیزان خوانده باشد، میفهمد که اصلاً تفسیر روایی یعنی این. چقدر ایشان روایات، چقدر از روایاتی که در تفاسیر روایی نبوده، ایشان آورده است در المیزان. یک تفسیر هم که قبل از المیزان نوشته است به نام «البیان». آن که اصلاً کلاً حال و هوایش تفسیر روایی هم هست، بیشتر فضای فضای روایی است. البته آن هم تفسیر قرآن به قرآن، ولی جنبه رواییاش غالب است. شش هفت جلد هم همینقدر هم که ایشان نوشته است، بحث رواییاش بحث بسیار قویای است. خیلی از روایاتی که در تفاسیر روایی نیست، ذیل آیات آورده است. بحثهای عمیق ذیل روایات کرده است. تازه روایت را توضیح داده است. آن روایت در مورد رحم، مثلاً بحثی که هست که دو تا زوج رحم وقتی که غضب بینشان فوران میکند، با همدیگر تماس پیدا کنند، توضیحاتی میدهد. نکاتی، علامه نکات اعجابانگیز، بحثهای فنی میکند، جمع بین روایات میکند، رد روایت به قرآن میکند، برمیگرداند. این هم از این نکته.
نکته بعدی این است که علامه طباطبایی همین اشکال را به ایشان کرده بودند یک عده از آقایان نجف. اکثر مطالبش را گفتم، عرض کنم همین الان بگویم بهتر است. «تفسیری شما نوشتهاید، تفسیر روایی نیست. حرفهای خودت است، پس حرف معصوم چه میشود؟» یکی از پاسخها را آنجا داده بود. جمعی از آقایان که نمیگویم در آنها بعضی از فول بودند و چه کسانی بودند که نمیگویم، خودتان سرچ کنید شاید پیدا کنید. به آن آقایان گفته بودند که این بحارالانوار را این آقایان چند نفر کامل مطالعه کردند. گفته بودند ایشان یک نقل، دو تا نقل، دو تا نقل شنیدهام، جفتش را میگویم. یک نقل ایشان فرموده است: «من یک دور کامل بحار را خواندم و دست به قلم شدم، المیزان نوشتم.» یک نقل دیگر این است که «من دو دور بحار را خواندم و دست به قلم شدم و المیزان نوشتم.» این هم یک نکته.
پاسخ چهارم که از همه اینها به نظر بنده مهمتر است، این است: شما میگویید تفسیر باید روایت داشته باشد، حرف معصوم در آن باشد. مگر میشود حرف خودت؟ کدام حرف معصوم؟ حرف معصوم ذیل آیات قرآن؟ حرف معصومی که صاف و پوست کنده میگوید اینی که میگویم مال این آیه است؟ یا در کلام حضرت یک آیهای تلفظ شده باشد، خوانده شده باشد، منظورتان این است؟ یا حرف معصوم در روش مواجهه با قرآن؟ اگر اینطور حساب کنی، آن کسی که اتفاقاً حرف معصوم را زمین گذاشته است، شماهایی هستید که تفسیر قرآن به قرآن کار نکردید. آن حرفی که معصوم دارد، شیوه به شما میدهد، روش میدهد، متدولوژی میدهد، متد را دارد یاد میدهد، متد استفاده از قرآن، متد ارتباط با قرآن. اینها را روایت نمیبینید؟ فقط آن روایتی که یک لفظ صریحی از قرآن، یک آیه مصرحی در آن به کار رفته یا ارجاع مصرحی کردهاند که اگر روایتی گفتهاند، فرمودهاند این در تفسیر فلان آیه است، این در توضیح فلان آیه است، بلدید؟ فقط آنها را تفسیر میدانید؟ اینها تفسیر نیست. اینها توضیح قرآن نیست. اینها ارجاع به قرآن نیست. این همه ما روایت روشی داریم، روش تدبر در قرآن، روش استنباط از قرآن، روش مراجعه به قرآن.
همانطور که شما در بحثهای فقهی هم همین کار را میکنید. یک وقت در موضوعی، در بابی معصوم یک چیزی فرمودهاند در مورد طواف یک چیزی فرمود. یک وقت یک چیزی گفتهاند ناظر به یک روش که حالا در قواعد فقهیه معمولاً از اینها استفاده میشود: قاعده لا تعاد، قاعده لا تحرج. چقدر ازش استفاده میشود؟ قاعده لا تواهن مهمتر است یا فلان روایتی که مثلاً در مورد فلان، شک در بین فلان رکعت و فلان رکعت؟ روایت فقهی میدانیم، قطعاً آن روایت فقهیتر از اینها است. حالا این که قواعد فقهیه بود، مال یک بابی است، دو، نه باب دیگر. بعضی قواعد اصولیه است در مورد قیاس: «نهاد دین لا یقاس بالعقول». ثمره این روایت در چند جا ظاهر میشود؟ یک باب، دو باب؟ یک موضوع، هزار موضوع، ده هزار موضوع، یک میلیارد موضوع. این دارد روش به شما یاد میدهد. میگوید آقا تو استنباط شرعی این مدلی استنباط نمیکنی، آن مدلی استنباط میکنی. تعادل و تراجی با دو تا روایت متعارض که مواجه میشوی، این روایت را اخذ میکنی، آن را اخذ نمیکنی. چه کار کنم؟ میگوید این دارد به فقیه متد میدهد، شیوه میدهد. بله، آن طرف هم صد تا روایت داریم برای نماز، برای حج، برای طواف. آن هم فقهی است. ولی این کاربرد فقهیاش که از آن به مراتب بیشتر است. این روایاتی که روش مراجعه به قرآن داده، اینها روایات تفسیری که هست که هیچ، بلکه به مراتب تفسیریتر است به نسبت آن روایاتی که در ذیل یک آیه نکتهای.
پاسخ مهم: و آن کسی که این روایات را زنده کرده، علامه طباطبایی، تفسیر المیزان است. «ینطق بعضه ببعض، یشهد بعضه ببعض، یصدق بعضه بعضاً.» لایکها. همه اینها که خواندم روایت است. در چند تا از تفاسیر این روایت را میبینید؟ مثل اینکه من کتاب فقهی بنویسم چهل جلد کتاب فقهی بنویسم، یک بار استناد به «ان هذا الدین لا یقاس بالعقول» در آن نباشد، کتاب نباشد، روایت نباشد، یک جا استدلال نباشد. من میخواهم ببینم قنوت باید بگویم، نگوییم؟ در چه ذکری؟ چه دعایی؟ بین شک مثلاً شک دو و سه چه کار باید بکنم؟ بابا، این «لا تعاد» اصلاً همان را دارد توضیح میدهد. دقت کردی چه شد؟ قاعده فراق، قاعده تجاوز و همین طور قواعد مختلف. این قاعده است. و آن کسی که حالا ما هنوز قواعد تفسیریه بینمان زنده نشده است، انشاءالله آینده در ادامه نهضت بزرگی که علامه طباطبایی راه انداخت، آرام آرام کم کم میرسیم. الان میروم تازگیها کتاب افتاده، قواعد کلامیه آقای ربانی گلپایگانی را دارم. قواعد کلامیه مثل قواعد فقهیه. کم کم انشاءالله برسیم به قواعد تفسیریه.
حالا رجال تفسیری را آیت الله جوادی آملی زحمت کشیدهاند و چند جلدی، ۱۲ جلدش چاپ شده. رجال را زنده کردهاند. رجال است دیگر، همش رجال فقهیه، رجال تفسیر کسی خیلی کار نکرده است. زحمتی کشیده، تفسیر خودش رجال دارد. حالا بیشتر روایات تفسیری، قواعد تفسیری. قواعد فقهیه، یکیش مثلاً قاعده جری و تطبیق. یکی از قواعد تفسیری علامه طباطبایی چه میکند با این قواعد؟ غوغا! معضلاتی را حل کرده است. گرفتاریهای بزرگی را حل کرده است. چقدر از این آیات قرآن همین طور مانده روی هوا و ارتباط شیعه فقط در همین حد است با این آیات که این در شأن اهل بیت نازل شده. سوره انسان در شأن امیرالمؤمنین و اهل بیت، در شأن اینها نازل شده. صرف اینکه اینها شأن نزولاند، یعنی ارتباط ما با این آیات فقط این است که به این آیات که رسیدیم، به به و چه چه کنیم نسبت به اهل بیت؟ یا این توصیف مقام ابرار اهل بیت است، تازه مقام مقربینشان هم نیست، مقام ابرارشان است. اینجا ابرار که مشترکاند. پس آقا، اهل بیت چه میشود؟ از باب جری و تطبیق. این قاعدهاش این است. آیه زنده میشود، آیه کاربردی میشود. میخواهی به این آیه استناد بکنی. میگویند «نزلت فی شأن علی بن ابی طالب علیه السلام». حالا دیگران که کلاً اگر از دور خارج کردند، آمدند ممنوع کردند، دیگر خلیفه دوم تفسیر قرآن را ممنوع کرد. ابن مسعود را گرفتند، تازیانه زدند که چرا ذیل آیه تفسیر میکنی؟ سرش را شکستند، تبعیدش کردند از شهر، از مدینه بیرونش کردند. این که داستان اینها است. ما چه کار کردیم؟ هر جا که روایت بود پذیرفتیم. روایات هم که بود مثل تفسیر قمی. تفسیر قمی از اول تا آخر عمدتاً، غالباً، این در مورد فلان واقعه در بدر بوده، در احد بوده، در حنین بوده، و فلان فضیلت امیرالمؤمنین، فلان فضیلت اهل بیت. عملاً شما قرآن برایت میشود یک کتاب زیارت جامعه کبیره. جامعه کبیره میخوانیم دیگر. قرآن میشود کتاب تفسیر زیارت جامعه کبیره. خود قرآن تفسیر آن است. باز ته شأنش میشود این. این همه ما چالش داریم، این همه سوال داریم، این همه مسئله داریم. مسائل روز.
همین دیروز کتابهای جدیدی که نوشته شده، الان عناوینش در ذهنم نمانده. آها، کوچینگ. کوچینگ از نگاه قرآن. کوچ، مربیگری و هدایت و راهبردی. کوچینگ از نگاه قرآن. حالا مثلاً به تعبیری فرماندهی، مدیریت. ما الان هزار تا. آیا قرائتی؟ وقتی یک جلسهای بودیم، چند تا از این دانشجوهای رشته مدیریت نشستند، تفسیر نور من را خواندند از دریچه سوالات مدیریتی، یک کتاب چاپ کردند. این قضیه مال بیست سال پیش است ها! این کتاب مال بیست سال پیش: «سیصد نکته مدیریتی» یا «سیصد اصل مدیریتی از قرآن». همه را از تفسیر نور در وقتی به خود من دادند، برق از سرم پرید. حضرت سلیمان گفت: «ایکم یأتینی؟» چه کسی از شما این عرش بلقیس را میآورد؟ تخت بلقیس را میآورد؟ «ایوکم یأتینی» دارد دیگر ها! آیهاش را بخوانم: «قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ.» آیه ۳۸ سوره مبارکه نمل. نوشته بودیم اینها بر اساس اصول مدیریتی، گفتند آقا یکی از اصول مدیریتی، ایجاد رقابت بین. حضرت سلیمان دارد رقابت میاندازد. مدیر باید بتواند رقابت بیاندازد و در اثر رقابتها، امتیازات افراد هویدا بشود. معلوم میشود چه کسی صلاحیت جایگاه بالاتر دارد. تا مسابقه و رقابت نیندازی، معلوم نمیشود. اصل مدیریتی کجای این آیه بود در فضیلت امیرالمؤمنین، در فلان جنگ نازل شده این آیه؟ «تبیان لکل ناس» چه شد؟ «تبیان لکل شیء» چه شد؟
تفسیر آقا مصطفی خمینی را ببینید. شاید چهل آیه از سوره بقره نهایتاً ایشان بحث کرده است. پنج جلد قرآن، سوره حمد و تقریباً چهل آیه سوره مبارکه بقره. چقدر این تفسیر پرمغز است. از دریچه فقه سوال میکند از آیه، نکته. از دریچه اصول سوال، از دریچه بلاغت سوال میکند، نکته. از دریچه علم لغت، تجوید، علم آفاق، جبر، هندسه، ریاضیات، رمل، جفر، فقه و حقوق و طب و چه میدانم جامعهشناسی و سی چهل تا علم را تقریباً ایشان ذیل هر آیهای مطرح. ذیل هر آیهای، آیه به آیه که میرسد، اول یک بحث قرآنی میکند، بعد میگوید: «خب، حالا با این سوال که بیاییم جلو، این پاسخش از این آیه این میشود. با این سوال که میآییم، پاسخش از» چیز عجیبی هم هست. سه بار، حالا این هم به مناسبت یادمان آمد، ذکر خیری باشد. این عبارت را من سه بار در تفسیر ایشان دیدم با تعابیر مختلف. میگوید: «و قال والدی.» حالا زمان حیات امام راحل است. امام راحل هم تقریباً شاید آن موقع شصت ساله است. در این سن میگوید: «و قال والدی العالم به رموز الکتاب.» پدرم که به اسرار قرآن آگاه است، این طور. دو سه بار این تعبیر در مورد امام راحل به کار میبرد. خیلی تعبیر عجیبی.
خلاصه این نشان میدهد آقا، شما از منظر متفاوت. نه، این روایت ندارد، ما اصلاً با این آیه کار نداریم. شما اصلاً این تکیهگاه برای روایت ماست. روایت هم که میگیری، باید بگویی آقا بله، این اصل را مثلاً شما با یک روایتی مواجه میشوی در مورد اصل ایجاد رقابت بین کارکنان، میگویم: «خب، عرضه کن به قرآن.» بله، در داستان سلیمان ما این را داشتیم. پس این قرآنی است، قبول داریم. حالا روایتش را میپذیرم.
بدیهی است، مضمون این اخبار وقتی درست خواهد بود که آیه قرآنی به مدلول خود دلالت داشته باشد و محصل مدلول آن که تفسیر آیه است، دارای اعتبار باشد. تفسیر کرد و باید آنی که تفسیر است، اعتبار داشته باشد، حجت باشد، بشود بهش تکیه کرد. این طرف ما تفسیرمان را داریم، حالا روایت را عرضه میکنیم بر نکتهای که بین رجوع اول به روایت به قرآن. آنها قدرت تحلیل را میبندند نسبت به آیات که مسائل را حل بکنند. حالا فارغ از اینکه اصل بحث اینکه این روش درست است یا نه، همین مسئله قدرت پیشفرضهایی را میگذارند. ذیل آن ما باید بدون پیشفرض بیاییم سراغ. یعنی هیچ پیشفرضی بیرون از قرآن نباید داشته باشیم. این نکتهای که علامه خیلی تاکید میکند. بابا، پیشفرض فلسفی، با پیشفرض کلامی، با پیشفرض عرفانی، حتی با پیشفرض فقهی نمیتوانیم وارد آیات قرآن شویم. چون فرض را بر این گذاشتهایم که امام معصوم است، پس آیه دارد این را میگوید. نخیر. شما اگر فرض را بر این گذاشتی که امام معصوم است، از خود قرآن گرفته بشود. از کجای قرآن گرفتی که امام معصوم است؟ پیشفرض تو از قرآن. در روایت داریم که امام معصوم است، پس قرآن هم اگر دارد میگوید، همین را دارد میگوید. این میشود تفسیر به رأی. حتی اگر درست باشد، در روایت فرموده است تفسیر به رأی بکنی، درست باشی، اجر نداری. چرا؟ برای اینکه محتوایش درست است، شیوهاش غلط است، روشش غلط است. معصوم روش را تأیید نمیکند. محتوا را تأیید میکند، روش را تأیید نمیکند.
مثل اینکه من مثلاً یک مطلبی را یاد گرفتم. چه جور یاد گرفتم؟ یک کتابی از آقا رسول دزدیدم، رفتم خواندم. این را یاد گرفتم. مطلب هم درست است، شیوه یادگیریام غلط است. از راه حرام رسیدن به یک مطلب درستی. این هم همین است. شما قرآن را آمدی بستهبندی کردی و تابع روایت کردی. قرآن هی باید خودش را منعطف در بیاورد که با آن چیزهایی که تو در روایت خواندی، جور در بیاید. یک جوری هم هی تو تفسیر بالا و پایینش میکنی. اگر قرار است بالا و پایینش کنی، منعطفش کنی، باید بر اساس آیات دیگری از قرآن، محکمات قرآن باشد. من چون روایت گفته، یک جوری میبری که تهش این. اینها هنر علامه است. علامه حتی آیه «بلغ ما انزل الیک» را یک جوری میبرد با خود قرآن میبیند که به کسی غیر از امیرالمؤمنین نمیخورد. با معجزات علامه طباطبایی. کاشف معجزاتش علامه. حالا بماند که علامه خودش از معجزات قرآن. خیلی عظمت میخواهد. جاهای مختلفی ایشان این کار را میکند. بعد همان را که شما میخواهی سینه سپر کنی، گردن بالا بگیری، بگویی روایت ما گفته، با قرآن ثابتش میکند. میگوید: «حالا روایتش را بخوان. حالا روایت.» حالا این روایت هم همان را دارد میگوید. نه اینکه هی یک جوری برخورد کنیم انگار قرآن بالاخره زیر سایه، زیر چتر روایات، راست و ریز کند، بکشد بیرون. نه آقا، برعکس. روایات باید اینجور باشد. روایت زیر چتر قرآن گلیم خودش را از آب بیرون بکشد. روایت باید یک جوری بیاید جلو که به قرآن آسیب نزند. چرا تو هی در تفسیر و در قرآن یک جوری که به روایتت پیشفرض قطعی گذاشتی، بعد دیگر هر چه میخواهی بگویی.
نکات خیلی مهمی ها! خیلی. اهل سنت بالا بری، پایین بیایی، این افک به چه کسی زده شده؟ به عایشه. ماها متأثر شدیم. تا به آیات افک میرسیم، همه میگویند خب این آیه در مورد عایشه. حالا برعکس. جالب این است که اتفاقاً آن کسی که این افک را زد، عایشه بود. با آن کسی که این تهمت بهش خورد، ماریه قبطیه بود. آیه در شأن عایشه هست، ولی به عنوان مفتری نه مفترای. آن قدر که ذهنمان را بستیم در روایتی که از اهل سنت رسیده، فرصت اصلاً به خودمان اجازه نمیدهیم آیه را یک بار یک جور دیگر بخوانیم، یک بار فکر کنیم اصلاً این آیه در مورد یک کسی دیگر است. یک بار به یک کسی دیگر تطبیق داده بشود. بخوانم مثلاً تطبیقش بدهم به همسر ترامپ، صدا از همهتان در میآید. بابا، آن جری و تطبیق است. اگر هم بوده باشد، آن قضیه که برعکسش بوده، از باب نمونه بوده، از باب مصداق بوده. هر روزگاری یک افکی دارد، یک مفتری دارد، یک مفترایی دارد.
مطلب را اینکه میگویم نجات داده بحثهای تفسیری را علامه طباطبایی، بابت همین است. از این محاصره درآورده است. محصورش کردهایم در یک سری شخصیتهای تاریخ. خب، این آیه که در مورد فلان شخص است. این آیه در مورد حمزه است. آن آیه در مورد عمرو عاص است. آن آیه در مورد فلانی است. یک بار دیگر خوانده بشود فارغ از عمرو عاص و معاویه و فلان. «مرج البحرین یلتقیان.» خوب، در مورد امیرالمؤمنین و حضرت زهرا. بله آقا، هست. ولی از باب جری و تطبیق یا از باب تأویل. جفتش را علامه گاهی از باب تطبیق، گاهی از باب تأویل. ولی در همه روزگار «مرج البحرین یلتقیان». در همه جا نظام عالم نظام زوجیت است. چقدر قرآن زنده میشود، پویا میشود، کاربردی میشود. این قرآن میشود بهش استناد کرد. روایت را بهش عرضه کرد. عرضه کرد که هیچی، هی آیه را باید عرضه کرد به روایات. آن هم روایاتی که حالا در سندش دیگر نمیخواهم بیشتر از این بدمم در این شبهات که دیگر ساختار ذهنیتان کلاً به هم. کمال حیدری که استاد ایجاد این جور شبهات، کلاً زیرآب همه روایت را میزند. ولی حالا به آن حد شوری سید کمال حیدری، اما اگر مطلب را نگوییم بالاخره خب دیگر آقا، در سند روایت یک مقداری بحث است. در اینکه نقل به مضمون باشد، اینکه با قرآن که خداوکیلی دیگر یکی نیست. حالا من حرف ایشان را قبول نمیکنم که کلاً همه روایات را یک جوری در موردش صحبت میکند که از حیز انتفاع ساقط میشود. کلاً میگوید آقا اینها که اصلاً معلوم نیست از کی بود و رجال را هم زیر سوال میبرد، سند حدیث را سوال میبرد و توثیقات را هم زیر سوال میبرد و همه را میکند نقل به مضمون. نقل مضمون هم در حد فهم راوی بوده، اجتهاد راوی بوده. آن مبنا که کلاً غلط است: «اسلام محوریت قرآن، اسلام محوریت حدیث»، بحثهایی که دارد، کتابهایی که. ولی تا یک حدیش قبول است. بله، آخه در روایتی که دقیق نمیدانی معصوم این جور گفته یا آن جور گفته را آن قدر سفت بهش چسب مبنا قرار بدهی، خب بله، انحرافاتی هم شکل میگیرد. این ور هم زیاد داشتیم کسانی که اینها را ملاک قرار دادهاند. وقتی هیچ روایتی، بله، آن چه میشود؟ اخذ متشابهات میشود، تفسیر به رأی میشود. این هم هست. ولی این هم راهحل دارد. شما به خاطر اینکه به این گرفتاری نیفتی، ما را ننداز در گرفتاری بزرگتر که کلاً دستمان از قرآن کوتاه بشود. این گرفتاری را حل کن. اگر شیوه ارتباط با قرآن را یاد بگیریم، شیوه تدبر در قرآن، شیوه تفسیر قرآن را یاد بگیریم، آن وقت دیگر به این مشکلات هم نمیخوریم که اخذ به ظواهر بعضی از آیات قرآن بکنیم و بگوییم آقا انبیا معصوم نیستند. بیا ببین دارد تعبیر به «ذنب» میکند، دارد «عصیان» را نسبت میدهد. «عصا ربه» حضرت آدم عصیان کرد، طغیان کرد. معصوم چی چیه؟ همه انبیا را خدا از یک کنار، به قول مشهدیها از یک کنار همه را آورده، زیاد بهشان نسبت نسیان داده یا نسبت عصیان داده یا نسبت ذنب داده. «ما تقدم من ذنبک و ما تأخر.» خب دیگر تمام شد دیگر. عصمت و این حرفها چیست؟ این مال وقتی است که اخذ به متشابهات میکند، به محکمات مراجعه نمیکند. پس «مخلصین» چیست در فرهنگ قرآن؟ «صالحین» چیست؟ «اصطناع» چیست؟ «اصطفاء» چیست؟ هزار و یک شاهدی که ما در قرآن داریم دال بر عصمت انبیا و اولیا. ملائکه به او سجده کردند. ملائکهای که عصیان امر رب نکردند. «لا یسبقونه بالقول و هم بامره یعملون.» بعد اینها به یک کسی سجده بکنند، خودش عصیان بکند و طغیان بکند و نسیان بکند؟ و این اصلاً معقول است؟ پس شد شذوذ آدم قرآن است دیگر. این که شد تعارض و تناقض. ولی خب، سخت است. یک کلمه جانم فدای امیرالمؤمنین. تمام شد. «ناره حیدری».
پس اینجا اگر بنا شود که محصل مدلول آیه تفسیر را خبر تشخیص بدهد، عرض خبر به کتاب معنی محس نخواهد داشت. روایت باید عرضه بشود بر قرآن، نه قرآن به روایت. البته معنایش این نیستش که هیچ روایتی هم در تفسیر قرآن ما دیگر بهش کار نداریم. چرا کار داریم؟ این هم یکی از موضوعاتی که یادداشت بکنید: «جایگاه روایات تفسیری در تفسیر قرآن»، که این هم یکی از موضوعاتی است که باید جداگانه بهش پرداخت. علامه میفرماید این اخبار بهترین گواه بر اینکه آیات قرآن مجید هم مثل سایر کلام دلالت بر معنا دارند و هم دلالت آنها با قطع نظر از روایت و مستقلاً حجت است.
یک وقتی اگر حال داشتید، حوصله داشتید، اینها موضوعات خوبی است. ممکن است این هم که بنده پیشنهاد میدهم همش به امروز و فرداتان نخورد ها. گاهی یک موضوع تحقیقی در ذهن آدم میماند، بیست سال بعد یک جایی آدم میبیند در این بیست سال چون ذهنش را یک کمی درگیر این موضوع کرده، شواهدی جمع کرده است که الان موضوع مطالعه کند یا پژوهش. یکی از آن موضوعاتی که تا بیست سال بعد وقت داری رویش کار بکنید و بعد یک کار جدی انجام بدهید، همین موضوع است که اهل بیت مراجعه، در واقع ارجاع دادن مردم به قرآن در گفتگوهایشان. گاهی مردم تفسیر قرآن میکردند، گاهی مردم یک برداشتی از قرآن داشتند به امام میگفتند، امام چه مدلی برخورد میکرده؟ چه مدلی ارجاع میداده؟ این هی خورد خورد خورد شواهدی ممکن است از یک سری از آیات، روایتی که اصلاً اولاً به چشمتان نمیآید، از روایتی که اصلاً در ذهنتان. یکیش همان خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها که آدم ممکن است در نگاه اول همچین موضوعی اصلاً به ذهنش نرسد که این چقدر بحث فقهی اصولی در آن دارد، بحث تفسیری دارد. ولی ذهنشان درگیر میشود. در یک بازه، یک زمانی مثلاً بیست ساله، یکهو نگاه میکنی این خطبه فدکی یکی از آن شواهد خیلی که اهل بیت اتفاقاً تکیه را بردند روی قرآن، ارجاع را دادند به سمت قرآن. مردم را خواستند که مستقیم با قرآن و آن معانی که از قرآن فهمیده میشود، تربیت بکنند. برایش خیلی میشود شاهد پیدا کرد. آرام آرام اگر کار بکنید به شواهد بسیاری میرسید. ممکن است در یک روایت فقهی یک بحث دیگری هم هست ها! اصلاً ربطی هم ندارد. یکهو با این مطلب مواجه میشود: «عجب! این چقدر شاهد خوبیه برای فلان مسئله، برای فلان مطلب.» این را در ذهنتان داشته باشید.
پس آیات قرآن مجید هم مثل سایر کلام دلالت بر معنا دارد، قرآن معنا دارد آقا. و هم دلالت آنها با قطع نظر از روایت و مستقلاً حجت است. این تعبیر را داشته باشید. آن هشتگ دیگری که باید اضافه کنید، این کلمه علامه است: «مستقلاً». آفرین! که اینجا آمده است. آقا، یک عده کتابهایی نوشتهاند به نام تفسیر استقلالی. یعنی مکتب علامه را اسمش را گذاشتهاند تفسیر. البته کلمه رهزنی ها، کلمهاش یک جوری است و یک کمی زمینه سوء ظن نسبت به علامه طباطبایی ایجاد میکند. همین کلمه علامه اینجا آورده است، زمینه سوء ظن ایجاد میکند ها! با «قطع نظر از». یک کسی مریض باشد، همین یک خط را بردارد منتشر بکند. چقدر توهین برای علامه طباطبایی! آقا، بیا! علامه طباطبایی نوشته است، نوشته است که با قطع نظر از روایت و مستقلاً حجت است. با اسلاما! این شد همان «حسبنا کتاب الله». چه فرقی بین علامه طباطبایی و عمر بن خطاب؟ لعنت میکردند علامه طباطبایی. یاغی در مشهد بالا منبر اسم نمیآورم، گفته بودیم: «بیست جلد را زیر همین منبر چال میکنم.» مسجد. المیزان چال، دفن میکند با تحقیر. وقتی که میخواهند از دسترس خارج کنند، زباله را مثلاً چیز کنند، میگویند چال کردند.
یکی از اساتید امام فرمود که از خدمت علامه حسنزاده بودیم. چقدر سخت است گفتن این خاطره. دو تا خاطره میخواهم بگویم، خیلی تلخ است. خدا من را، نه، مظلومیت علامه طباطبایی. میگفتش که خدمت علامه حسنزاده. یکی از اساتید ما برای ما تعریف میکرد از علامه حسنزاده. «تمام خدمت علامه حسنزاده بودیم، یک داستان مفصلی. آخرش این است. میگوید: فلان آقا در قم برگشته بود، گفته بود که این فیلسوفک کی میخواهد بمیرد؟» فیلسوفک برای تحقیر و تصغیر، این «ک» میآید. گفتم: «آقا به شما جسارت کرد؟» میگفت من خیلی به غیرتم. فکر کردم آقای حسنزاده جسارت. کوپای عصبانیت گفتم: «آقا به شما جسارت؟» حسنزاده فرمود: «نخیر، به علامه طباطبایی جسارت.» این کلمه را در مورد علامه طباطبایی گفته بود. این یک قضیه.
یک قضیه دیگر که من این را خیلی دلم. یک گفتگوی با حاج قاسمی برای تعریف میکردم. مشهد بودیم. یکی از این آقایان گفتش که علامه را یک رانندهای مشهد سوار کرده بود، ببرد شاندیز و طرقبه. اطراف مشهد رفتید یا نه؟ جاهای خوش آب و هوای دور مشهد. این راننده برگشته بود گفته بود که آقای طباطبایی، شما من را اهل نجات میدانی؟ علامه با آن جلالت قلب، آن عظمت، با آن. «بله. چرا ندونم؟ شما محب امیرالمؤمنین، شیعه امیرالمؤمنین.» آدم بیحیا. «ولی من شما را اهل نجات نمیدانم، اهل جهنم.» چرا؟ گفته بود: «برای اینکه شما اهل فلسفه و اینها.» حالا مثلاً تفسیر به رأی و فلسفه این چیزها. موقعی که تعریف میکرد، میگفت منی که شنیدم، اشک ریختم از مظلومیت علامه. نجابت را شما ببینید. حیا را ببینید. در آن وقتی میگوید یک آدم عوام این مرد بزرگ چه جور تجلیل میکند. «تو محب امیرالمؤمنین.» این را هم شنیدی از علامه. ادب را دیدی؟ احترام را دیدی؟ محبت را دیدی؟ اگر او میگفت نه، تو میگفتی، باز یک چیزی. بازم بد بود. اگر او سکوت میکرد، چیزی نگفته بود، تو میگفتی، بازم یک چیزی. این هم خیلی بد بود. جواب دادی؟ چرا؟ برای اینکه همچین چیزهایی را از علامه طباطبایی نقل میکرد. این شیاطین که بیکار نمینشینند دیگر. میخواهند اولیای خدا را مشغول کنند، از کارشان بیندازند یا انتقام بگیرند از اینها که ببین چی گفته؟ گفته «مستقلاً حجت». مکتب راه انداختند. مکتب تفسیر استقلالی. اسمش رویش است: «ما نیاز به روایت نداریم.» یعنی در خانه جعفر بن محمد را ببندید. «ما نیاز به اهل بیت نداریم.» وا! این طباطبایی ببینید چه میگوید! این تفسیر انحرافی المیزان است! چی دارد میگوید؟ «مستقلاً» یعنی چه؟ یعنی وابستگی در دلالت ندارد که بگویی من الان اینی که فهمیدم هیچ مفهومی برایم ندارد، هیچ دلالتی ندارد، هیچ حجیت و اعتباری ندارد تا وقتی روایت بیاید کنارش. نه آقا، برعکس است. این خودش مستقلاً اعتبار دارد، دلالت دارد. روایت هم اگر آمد کنارش، اگر با این جور در آمد، آن هم اعتبار و حجیت دارد. اگر جور در نیامد، آن را اعتنا نمیکنی. خودش مستقلاً اعتبار و حجیت دارد. این را میخواهد بگوید. گرفتید مطلب؟
حواستان باشد. گاهی خود ماها مبتلا به این قضایا میشویم. یک نقل قول یا یک کسی برایمان میفرستد، یک نیم جمله، یک تک جمله بزنم یک کمی از آن آقا بدمان بیاید یا خدای نکرده حسادتی چیزی داشته باشیم، سریع دیگر این حرفها چیست؟ این مزخرفات چیست؟ اینها وهن شیعه است، اینها فلاناند. یک آقایی کت شلواری حالا البته انتقاد هم میشود کرد. چند سال پیش یک صحبتی کرده بود گفته بود: «آقا اهل بیت گاهی با تو جمعهای خصوصی شوخیهایی داشتند که من رویم نمیشود الان بالای منبر بگویم.» یادتان هست این قضیه؟ بعضی از این افراد موجه راه افتاده بودند: «وا اسلاما! کجاست علامه حلی؟ خدا به داد ما برسد! نابود شدیم! یعنی تو حیات از امیرالمؤمنین بیشتر میفهمی؟ یعنی علی حیا نداشته؟ تو داری؟» آقا، این کلام معنایش معلوم است. در جمع خصوصی بوده، یک شوخی کرده است. بله، آدم ممنوع نمیشود. این الان بالا. روایاتی هستش که حالا اهل بیت گاهی در خلوت شوخی، یک حرفی. مطلب دلالت بر چی؟ دلالت بر این دارد که آنها نفهمیدند، من میفهمم. او به اشتباه گفته، من دقت دارم که نگویم. ما گرفتار این چیزها خیلی میشویم.
منظور علامه طباطبایی نیستش که آقا مستقل از روایات یعنی که معنایش این است که روایت استنادش. پس آنچه از بحثهای گذشته روشن شد، این است که وظیفه مفسر این است - دقت! خیلی مطلب مهمی است - که به احادیث پیغمبر اکرم و ائمه، ائمه اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین که در تفسیر قرآن وارد شده، مرور و همان یک خط بعدش است. تویی که میگویی خط پایینش را بخوانی میفهمی چه گفته. میگوید: «وظیفه این است که به روایات مراجعه کنی، مرور کنی، غور کنی.» چرا؟ «تا با روش آنها آشنا بشوی.» از اهل بیت روش تفسیر را بفهمی که روش تفسیر اهل بیت چیست؟ قرآن به قرآن. آنی که میگوید من تفسیر قرآن به قرآن قبول ندارم، آن اهل بیت را قبول ندارد. آن دارد در برابر اهل بیت دکان باز میکند. او دارد در خانه اهل بیت را تخته میکند. جعفر بن محمد گفته تفسیر قرآن به قرآن. «من قبول ندارم.»
در جنگ بدر، اولین جنگی بود که مسلمانها بعد از هجرت پیامبر درگیر شدند دیگر. در ماه رمضان هم بود. پیغمبر از مدینه خارج شدند. بدر خارج از مدینه بود. ماه رمضان بود. اینها چون حد ترخص خارج شده بودند، مسافت شرعی. پیغمبر فرمودند که روزهها را افطار کنید، ما مسافریم. پیامبر من سر چاه ایستادهام، آب برداشتند، خودشان نوشیدند. «آقا، من پیغمبر ظهر ماه رمضون آب خوردم.» خود امام گفته تفسیر قرآن به قرآن. میگوید: «باشه.» باز هم هر چه امام، خود پیغمبر گفت: «روزهات را بخور.» میگوید: «نه، پیغمبر گفته روزه باید بگیر.» «شهر رمضان الذی انزل فیه.» دو جلد کتاب نوشتهاند، بیشتر از اینها هم هست. روایاتی که تفسیر قرآن به قرآن بوده را جمع کردهاند که آقا این همه روایت اهل بیت همش قرآن به قرآن. حالا نمونههایش را علامه اینجا میآورد. خود امام وقتی ازش سوال میشود در تفسیر قرآن، حضرت یک آیه دیگر را میآورند، میفرمایند توضیح میدهد دیگر. ببین، این شیوه را دارد یاد میدهد. شما برو در روایت شیوه تفسیر را یاد بگیر، نه اینکه هی قطعه قطعه هر آیهای، ببینید یک کلامی از امام پیدا کنی در توضیحش. این نکته خیلی.
پس از آن طبق دستوری که از کتاب و سنت استفاده شد، به تفسیر قرآن بپردازد. بله، روش را از اهل بیت یاد بگیریم. بعد بر اساس روشی که از اهل بیت یاد گرفتیم، قرآن تفسیر کنیم. پس ما میگوییم تفسیر استقلالی، ولی معنایش این نیستش که ما روشمان هم مستقل از اهل بیت است. روش را از اهل بیت یاد گرفتیم. در دلالت آیات، دلالت آیات مستقل از روایات. خوب دقت بکنید. اگر من بنا بود برای این کلاس امتحان بگیرم، یکی از مطالبی که در امتحان میآوردم این است. ولی امتحان ندارد، خوشحال. یکی از مطالب مهم این درس این است که این تفسیر استقلالی که علامه میفرمایند یعنی چه؟ آیا معنایش این است که شیوه مستقل در برابر اهل بیت داریم برای تفسیر قرآن؟ در برابر نص؟ این میشود «حسبنا کتاب الله». پس این استقلال معنایش چیست؟ معنایش این است که دلالت آیات بر معانی مستقل از روایات است. مستقل از روایات هم بر معانی دلالت دارد. بلکه روایات اگر میخواهد اعتبار پیدا کند، باید با این دلالت آیات همخوانی داشته باشد، موافق باشد. خیلی نکته مهمی ها! خیلی مرز باریکی هم دارد. دقت بهش نشود آدم میافتد به آن ور.
و از روایاتی که در تفسیر آیه وارد شده، به آنچه موافق مضمون آیه است، اخذ نماید. هم قرآن، هم بیان مصادیق، هم بیان احکام، هم بیان جزئیاتی که معصوم از دل قرآن درآورده. اگر امکانش بود برایش به ما توضیح میداد، میگفت آقا من این را کجای کدام آیه استفاده کردم. سوالی که کرد، گفت: «آقا من نذر کردم که انفاق کثیری بکنم. حالا نمیدانم چقدر خرج بکنم، میشود کثیر؟» از امام هادی علیه السلام سوال. گفت: «آقا من نذر کردم، گفتم اگر فلان مشکلم حل بشود، انفاق کثیری میکنم.» «۸۳ درهم بده.» فرمود: آیه قرآن فرمود: «لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ.» خدا در موطنهای بسیاری شما را نصرت کرده است. آن «مواطن کثیره» ۸۳ تا موطن بوده است. چون ۸۳ تا موطن خدا فرموده است «کثیره»، شما هم اینجا ۸۳ درهم. چه ارجاع به قرآن دارد میدهد؟ یعنی خوب، ما مگر آن را میدانستیم؟ خارج از فهم ماها نیست. ما مگر علم امام داشتیم؟ خودمان مستقیم از قرآن میفهمیدیم. ولی چون نداریم، امام از قرآن میگیرد به ما میدهد. امام از قرآن میگیرد به ما میدهد. من که امام بگوید قرآن را ولش کن، من بهت میگویم. قرآن هم اگر گفته، تو به من چه میگویم. برعکس است. میگوید: «من هم اگر گفتم چون قرآن دارد میگوید دارم بهت میگویم.» این معارف قرآن. نمیتوانستیم بفهمیم.
یا مثلاً پرسید: «آقا قدیم قدیم از کی باشد میشود قدیم؟» حضرت فرمود: «کل عرجون القدیم.» این «عرجون قدیم» شش ماه که گذشته. قرآن تعبیر کرده است به «قدیم». پس یک چیزی که شش ماه ازش گذشته باشد، کلمه «قدیم» برای صادق است. نام جری تفسیر کلمه نیست، قدیم قدیم، ولی ما نمیدانیم این قدیم منظورش چقدر است. همین که در کلاس فقه هم داشتیم. نمیدانیم اینجا منظور روایت کدام دو ساله است، پنج ساله است، هفت ساله است، ده ساله است؟ «مراهق ایام نزدیک بلوغ». این تفسیرش به این معناست. بله، روایات ما قطعاً کارکرد تفسیری دارد. دلالتش ناقص بود. قدیم یعنی قدیم. کثیره یعنی کثیره. شما در معنای کثیره شک و ابهام دارید. در معنای قدیم فقط سوالتان این است که این کدام؟ از چه قدیمی میشود قدیم؟ تا چقدر میشود کثیر؟ «لتبینه». یکی از کارکردهایش همین است. اینها را میآید برای شما بیان میکند. این کار معصوم است. ولی این بیان معنایش این نیستش که آن دلالتش ناقص بود، او بیان کرد. نه، او دلالتش کامل بود. در ابعاد دیگری ابهام داشت، امام آمد. امام ابهام دارد. قطعاً ما نیاز به اهل بیت داریم. قطعاً ما در ببینید، در هیچ آیه از قرآن، بعداً بحثش میآید در مقدم، به نحوی که دلالت کلمه دلالت تصوری نداشته باشد. ما هیچ آیه از قرآن نداریم که با کلمه مواجه بشویم که دلالت تصورش را نفهمیم. ولی دلالت تصدیقی اولاً و دلالت تصدیقی ثانیاً. این چرا؟ این کلمه را میفهمم، منظورش را نفهمیدم.
یعنی امروز صبح یک جایی صبحانه بودیم، جاتون خالی روضه بود و سخنرانی روضه و اینها، کله پاچه بود. جای همه خالی. بعد سفره را پهن. یکی شروع کرد گفت: «آقا خاموشی! خاموشی! خاموشی!» یعنی چی؟ معنی خاموشی یعنی چی؟ در دلالت تصوریش بحثی نیست. همه سوالشان بود که این که الان اینجا همچین موقعیتی دارد، میگوید خاموش، یکی گفت منظورش این است که ضبط را خاموش کن. یکی گفت نه، این یک کدی است مربوط به کله پاچه است. یک جای کله را دارد میگوید. او تفسیر میکرد این را. خلاصه ما اینها را در قرآن داریم. کسی برایش سوال نیست که خاموشی یعنی چه؟ خاموشی معنایش همان سکوت است. این برای شما سوال است حالا یا معنای سکوت است یعنی سروصدا را کم، یا خاموش کردن چراغ را، خاموش کنید دستگاه را خاموش کنید. اشتراک لفظی دارد این خاموشی که این در موقعیت دارد میگوید.
«فَضَرْبَ الرِّقَابِ». درست شد؟ این «فَضَرْبَ الرِّقَابِ» یعنی واقعاً منظورش این است که اینها را بزنید، سر انگشتشان را بزنید؟ آقا، منظور واقعاً همین سر انگشت است یا منظور اینکه دست اینها را کوتاه کنید از مثلاً بیتالمال؟ یا مثلاً یک کاری کنید که سلاح از دستشان کنده بشود؟ ما در منظور این ماندیم، چه کار کنیم؟ امام که تفسیر میکند. البته خود قرآن خودش با خودش تفسیر میشود. ولی ما واقعاً نمیتوانیم پیدا کنیم که کدام آیه الان این را بیان کرده است. امام با علمی که به آیات دارد و تفسیر قرآن به قرآن بلد است، گاهی مستند و مصرح میگوید، آیه را میگذاری کنارش، مشخص. «ان المساجد لله». مساجد الله این محل سجود است دیگر. کف دست محل سجود است. این را حق ندارید قطع کنید. انگشت باید قطع بشود، دست نباید قطع. اگر گفته دست سارق را قطع کنید، این منظور انگشتانش، کف دست نیست. چرا؟ چون «مساجد لله». این مال خداست، مال شما نیست که بخواهید قطعش کنید. یک وقت این جوری میگوید. یک وقت هم نمیگوید. فقط میگوید: «آقا، این منظور آن نیست، منظور این است.» شما این را گردن به این شکل نزن، آن جور. اگر شکمش را هم با چاقو مثلاً بزنی، این هم میشود قطع بنان. ولی آن هم که میگوید مستند به قرآن است. این نکتهاش به این شکل.
در هر صورت ما به معصوم، به روایت نیاز داریم، ولی معنایش این نیستش که قرآن در دلالت تصوری خودش ناقص است. یک جایی به یک آیه کلمهای رسیدیم که هیچ علت تصوری این چیست؟ اگر ابهامی هست، علت تصدیقی است. منظور اول بحثم داشتیم دیگر. منظورش چیست؟ تفسیر میآید این را میگوید. میگوید منظورش این است. چند تا نمونه مثال هم عرض کردم.
و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد و آله الطیبین الطاهرین و لعنة الله علی القوم الظالمین من الان الی قیام یوم الدین.
مرحوم علامه طباطبایی، رضوان الله علیه، در ادامه اشکالی که به طریقه دوم مطرح میکنند، میفرمایند که از طرق عامه در حدیث پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، و از طرق خاصه در اخبار متواتره هم از شیعه و هم از سنی (اهل سنت از پیغمبر و شیعه از پیغمبر و اهل بیت)، عرض اخبار به کتاب الله را وظیفه قرار داده است. این هم خودش یک موضوع است.
پس ما چند تا کلیدواژه داشتیم، اینها را یادداشت بکنیم. من یادم میرود، آقا رسول برای من بفرستد با هشتگ که من در ذهنم بماند. اینها فصلهای بعدی درس آموزشی استنطاق بود: یکی «عرض بر قرآن». هر کدامش باب درس استنطاق از قرآن است که خصوصاً شهید صدر بحث مهمی در مورد استنطاق دارد و یکی هم «عرض بر قرآن». خود عرضهی بر قرآن هم از بحثهای مهم است. آن بحثهای آیات هم که خب، آن هم مطرح میشود انشاءالله.
مقدمه تفسیر المیزان را هم یادداشت بکنید که مرور شود. البته نکاتی که میگوییم بسیاری در مقدمه المیزان آمده است. هندسه از نکات مقدمه المیزان را عرض کردیم، ولی بعدها هم یک دور مرور اجمالی و سریع انشاءالله خواهیم داشت. پس به آن سفارش شده است که روایات را عرضه بر قرآن بکنیم. به موجب این اخبار، حدیث باید به کتاب خدا عرضه شود، باید عرضه بشود حدیث بر کتاب. این خودش ماده درسی ما، درس «عرضهی قرآن بر حدیث» است. یادم نیست چی شد که متوقف شد، شاید هفت هشت ده جلسهای هم درسمان پیش رفت. البته از این درسهایی بود که دویست سیصد جلسه درس است، ولی متوقف شد. یک اتفاقی، نمیدانم خورد به شهادت آقای رئیسی، یک همچین چیزی به نظرم شد. آره، شهادت آقای رئیسی شد و قضای انتخابات و اینها، متوقف شد درس. وگرنه این بحثش شروع شد، بحث خیلی مهمی است که اصلاً «عرضهی قرآن» یعنی چه؟ چه کار باید کرد؟ حدیث را به کجای قرآن باید عرضه کرد؟ چه حدیثی را باید به قرآن عرضه کرد؟ چگونه باید عرضه کرد؟ چگونه باید فهمید موافق است؟ چگونه باید فهمید مخالف است؟ چه حدیثی را باید عرضه کرد؟ به آیه بعد عرضه کرد؟ به تفسیر موضوعی باید عرضه کرد؟ به محکمات باید عرضه کرد؟ به الفاظ قرآن باید عرضه کرد؟
ببینید، اینها بحثهای جدی است. متاسفانه غریب هم هست، غریب. خوب عرضه به قرآن میکنیم. اگر موافق کتاب باشد، بهش عمل میکنیم، اگر مخالف باشد، طرح میشود، یعنی دور انداخته میشود، جدا گذاشته میشود. این هم یک نکته.
بعد علامه میفرمایند که این عرضهای که میخواهیم بکنیم، به کجای قرآن باید عرضه کنیم؟ به چه چیز قرآن باید عرضه کنیم؟ دلالت قرآنی پذیرفته بشود، حجت باشد که عرضه بکنیم. ما باید قرآن را بفهمیم. بشود بفهمیم که روایت را که فهمیدیم، عرضه بکنیم. فهممان نسبت به روایت. بعضی میگویند آقا آن فهمی که نسبت به روایت داریم، درست است، ولی آن فهمی که نسبت به قرآن داریم، غلط است. ما نمیتوانیم بفهمیم، ما فقط روایت میتوانیم بفهمیم. خوب، اگر اینجوری است، پس آن روایت که فهمیدیم چه شکلی عرضه کنیم به قرآن؟ بعد آن هم که روایت، همه روایت را قبول دارید غیر از این طایفه از روایات؟ با همه چیز ارجاع به روایات میدهید غیر از این طایفه از روایت؟
یک بحثی که مطرح است، میگویند علامه طباطبایی در روایت تخته کرده است. حالا بعداً در موردش انشاءالله نکاتی عرض میکنم، ولی یکی از پاسخهایی که مطرح است، این است: اولاً که علامه اتفاقاً روایات را احیا کرده است در تفسیر المیزان. یعنی کسی که المیزان خوانده باشد، میفهمد که اصلاً تفسیر روایی یعنی این. چقدر ایشان روایات، چقدر از روایاتی که در تفاسیر روایی نبوده، ایشان آورده است در المیزان. یک تفسیر هم که قبل از المیزان نوشته است به نام «البیان». آن که اصلاً کلاً حال و هوایش تفسیر روایی هم هست، بیشتر فضای فضای روایی است. البته آن هم تفسیر قرآن به قرآن، ولی جنبه رواییاش غالب است. شش هفت جلد هم همینقدر هم که ایشان نوشته است، بحث رواییاش بحث بسیار قویای است. خیلی از روایاتی که در تفاسیر روایی نیست، ذیل آیات آورده است. بحثهای عمیق ذیل روایات کرده است. تازه روایت را توضیح داده است. آن روایت در مورد رحم، مثلاً بحثی که هست که دو تا زوج رحم وقتی که غضب بینشان فوران میکند، با همدیگر تماس پیدا کنند، توضیحاتی میدهد. نکاتی، علامه نکات اعجابانگیز، بحثهای فنی میکند، جمع بین روایات میکند، رد روایت به قرآن میکند، برمیگرداند. این هم از این نکته.
نکته بعدی این است که علامه طباطبایی همین اشکال را به ایشان کرده بودند یک عده از آقایان نجف. اکثر مطالبش را گفتم، عرض کنم همین الان بگویم بهتر است. «تفسیری شما نوشتهاید، تفسیر روایی نیست. حرفهای خودت است، پس حرف معصوم چه میشود؟» یکی از پاسخها را آنجا داده بود. جمعی از آقایان که نمیگویم در آنها بعضی از فول بودند و چه کسانی بودند که نمیگویم، خودتان سرچ کنید شاید پیدا کنید. به آن آقایان گفته بودند که این بحارالانوار را این آقایان چند نفر کامل مطالعه کردند. گفته بودند ایشان یک نقل، دو تا نقل، دو تا نقل شنیدهام، جفتش را میگویم. یک نقل ایشان فرموده است: «من یک دور کامل بحار را خواندم و دست به قلم شدم، المیزان نوشتم.» یک نقل دیگر این است که «من دو دور بحار را خواندم و دست به قلم شدم و المیزان نوشتم.» این هم یک نکته.
پاسخ چهارم که از همه اینها به نظر بنده مهمتر است، این است: شما میگویید تفسیر باید روایت داشته باشد، حرف معصوم در آن باشد. مگر میشود حرف خودت؟ کدام حرف معصوم؟ حرف معصوم ذیل آیات قرآن؟ حرف معصومی که صاف و پوست کنده میگوید اینی که میگویم مال این آیه است؟ یا در کلام حضرت یک آیهای تلفظ شده باشد، خوانده شده باشد، منظورتان این است؟ یا حرف معصوم در روش مواجهه با قرآن؟ اگر اینطور حساب کنی، آن کسی که اتفاقاً حرف معصوم را زمین گذاشته است، شماهایی هستید که تفسیر قرآن به قرآن کار نکردید. آن حرفی که معصوم دارد، شیوه به شما میدهد، روش میدهد، متدولوژی میدهد، متد را دارد یاد میدهد، متد استفاده از قرآن، متد ارتباط با قرآن. اینها را روایت نمیبینید؟ فقط آن روایتی که یک لفظ صریحی از قرآن، یک آیه مصرحی در آن به کار رفته یا ارجاع مصرحی کردهاند که اگر روایتی گفتهاند، فرمودهاند این در تفسیر فلان آیه است، این در توضیح فلان آیه است، بلدید؟ فقط آنها را تفسیر میدانید؟ اینها تفسیر نیست. اینها توضیح قرآن نیست. اینها ارجاع به قرآن نیست. این همه ما روایت روشی داریم، روش تدبر در قرآن، روش استنباط از قرآن، روش مراجعه به قرآن.
همانطور که شما در بحثهای فقهی هم همین کار را میکنید. یک وقت در موضوعی، در بابی معصوم یک چیزی فرمودهاند در مورد طواف یک چیزی فرمود. یک وقت یک چیزی گفتهاند ناظر به یک روش که حالا در قواعد فقهیه معمولاً از اینها استفاده میشود: قاعده لا تعاد، قاعده لا تحرج. چقدر ازش استفاده میشود؟ قاعده لا تواهن مهمتر است یا فلان روایتی که مثلاً در مورد فلان، شک در بین فلان رکعت و فلان رکعت؟ روایت فقهی میدانیم، قطعاً آن روایت فقهیتر از اینها است. حالا این که قواعد فقهیه بود، مال یک بابی است، دو، نه باب دیگر. بعضی قواعد اصولیه است در مورد قیاس: «نهاد دین لا یقاس بالعقول». ثمره این روایت در چند جا ظاهر میشود؟ یک باب، دو باب؟ یک موضوع، هزار موضوع، ده هزار موضوع، یک میلیارد موضوع. این دارد روش به شما یاد میدهد. میگوید آقا تو استنباط شرعی این مدلی استنباط نمیکنی، آن مدلی استنباط میکنی. تعادل و تراجی با دو تا روایت متعارض که مواجه میشوی، این روایت را اخذ میکنی، آن را اخذ نمیکنی. چه کار کنم؟ میگوید این دارد به فقیه متد میدهد، شیوه میدهد. بله، آن طرف هم صد تا روایت داریم برای نماز، برای حج، برای طواف. آن هم فقهی است. ولی این کاربرد فقهیاش که از آن به مراتب بیشتر است. این روایاتی که روش مراجعه به قرآن داده، اینها روایات تفسیری که هست که هیچ، بلکه به مراتب تفسیریتر است به نسبت آن روایاتی که در ذیل یک آیه نکتهای.
پاسخ مهم: و آن کسی که این روایات را زنده کرده، علامه طباطبایی، تفسیر المیزان است. «ینطق بعضه ببعض، یشهد بعضه ببعض، یصدق بعضه بعضاً.» لایکها. همه اینها که خواندم روایت است. در چند تا از تفاسیر این روایت را میبینید؟ مثل اینکه من کتاب فقهی بنویسم چهل جلد کتاب فقهی بنویسم، یک بار استناد به «ان هذا الدین لا یقاس بالعقول» در آن نباشد، کتاب نباشد، روایت نباشد، یک جا استدلال نباشد. من میخواهم ببینم قنوت باید بگویم، نگوییم؟ در چه ذکری؟ چه دعایی؟ بین شک مثلاً شک دو و سه چه کار باید بکنم؟ بابا، این «لا تعاد» اصلاً همان را دارد توضیح میدهد. دقت کردی چه شد؟ قاعده فراق، قاعده تجاوز و همین طور قواعد مختلف. این قاعده است. و آن کسی که حالا ما هنوز قواعد تفسیریه بینمان زنده نشده است، انشاءالله آینده در ادامه نهضت بزرگی که علامه طباطبایی راه انداخت، آرام آرام کم کم میرسیم. الان میروم تازگیها کتاب افتاده، قواعد کلامیه آقای ربانی گلپایگانی را دارم. قواعد کلامیه مثل قواعد فقهیه. کم کم انشاءالله برسیم به قواعد تفسیریه.
حالا رجال تفسیری را آیت الله جوادی آملی زحمت کشیدهاند و چند جلدی، ۱۲ جلدش چاپ شده. رجال را زنده کردهاند. رجال است دیگر، همش رجال فقهیه، رجال تفسیر کسی خیلی کار نکرده است. زحمتی کشیده، تفسیر خودش رجال دارد. حالا بیشتر روایات تفسیری، قواعد تفسیری. قواعد فقهیه، یکیش مثلاً قاعده جری و تطبیق. یکی از قواعد تفسیری علامه طباطبایی چه میکند با این قواعد؟ غوغا! معضلاتی را حل کرده است. گرفتاریهای بزرگی را حل کرده است. چقدر از این آیات قرآن همین طور مانده روی هوا و ارتباط شیعه فقط در همین حد است با این آیات که این در شأن اهل بیت نازل شده. سوره انسان در شأن امیرالمؤمنین و اهل بیت، در شأن اینها نازل شده. صرف اینکه اینها شأن نزولاند، یعنی ارتباط ما با این آیات فقط این است که به این آیات که رسیدیم، به به و چه چه کنیم نسبت به اهل بیت؟ یا این توصیف مقام ابرار اهل بیت است، تازه مقام مقربینشان هم نیست، مقام ابرارشان است. اینجا ابرار که مشترکاند. پس آقا، اهل بیت چه میشود؟ از باب جری و تطبیق. این قاعدهاش این است. آیه زنده میشود، آیه کاربردی میشود. میخواهی به این آیه استناد بکنی. میگویند «نزلت فی شأن علی بن ابی طالب علیه السلام». حالا دیگران که کلاً اگر از دور خارج کردند، آمدند ممنوع کردند، دیگر خلیفه دوم تفسیر قرآن را ممنوع کرد. ابن مسعود را گرفتند، تازیانه زدند که چرا ذیل آیه تفسیر میکنی؟ سرش را شکستند، تبعیدش کردند از شهر، از مدینه بیرونش کردند. این که داستان اینها است. ما چه کار کردیم؟ هر جا که روایت بود پذیرفتیم. روایات هم که بود مثل تفسیر قمی. تفسیر قمی از اول تا آخر عمدتاً، غالباً، این در مورد فلان واقعه در بدر بوده، در احد بوده، در حنین بوده، و فلان فضیلت امیرالمؤمنین، فلان فضیلت اهل بیت. عملاً شما قرآن برایت میشود یک کتاب زیارت جامعه کبیره. جامعه کبیره میخوانیم دیگر. قرآن میشود کتاب تفسیر زیارت جامعه کبیره. خود قرآن تفسیر آن است. باز ته شأنش میشود این. این همه ما چالش داریم، این همه سوال داریم، این همه مسئله داریم. مسائل روز.
همین دیروز کتابهای جدیدی که نوشته شده، الان عناوینش در ذهنم نمانده. آها، کوچینگ. کوچینگ از نگاه قرآن. کوچ، مربیگری و هدایت و راهبردی. کوچینگ از نگاه قرآن. حالا مثلاً به تعبیری فرماندهی، مدیریت. ما الان هزار تا. آیا قرائتی؟ وقتی یک جلسهای بودیم، چند تا از این دانشجوهای رشته مدیریت نشستند، تفسیر نور من را خواندند از دریچه سوالات مدیریتی، یک کتاب چاپ کردند. این قضیه مال بیست سال پیش است ها! این کتاب مال بیست سال پیش: «سیصد نکته مدیریتی» یا «سیصد اصل مدیریتی از قرآن». همه را از تفسیر نور در وقتی به خود من دادند، برق از سرم پرید. حضرت سلیمان گفت: «ایکم یأتینی؟» چه کسی از شما این عرش بلقیس را میآورد؟ تخت بلقیس را میآورد؟ «ایوکم یأتینی» دارد دیگر ها! آیهاش را بخوانم: «قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ.» آیه ۳۸ سوره مبارکه نمل. نوشته بودیم اینها بر اساس اصول مدیریتی، گفتند آقا یکی از اصول مدیریتی، ایجاد رقابت بین. حضرت سلیمان دارد رقابت میاندازد. مدیر باید بتواند رقابت بیاندازد و در اثر رقابتها، امتیازات افراد هویدا بشود. معلوم میشود چه کسی صلاحیت جایگاه بالاتر دارد. تا مسابقه و رقابت نیندازی، معلوم نمیشود. اصل مدیریتی کجای این آیه بود در فضیلت امیرالمؤمنین، در فلان جنگ نازل شده این آیه؟ «تبیان لکل ناس» چه شد؟ «تبیان لکل شیء» چه شد؟
تفسیر آقا مصطفی خمینی را ببینید. شاید چهل آیه از سوره بقره نهایتاً ایشان بحث کرده است. پنج جلد قرآن، سوره حمد و تقریباً چهل آیه سوره مبارکه بقره. چقدر این تفسیر پرمغز است. از دریچه فقه سوال میکند از آیه، نکته. از دریچه اصول سوال، از دریچه بلاغت سوال میکند، نکته. از دریچه علم لغت، تجوید، علم آفاق، جبر، هندسه، ریاضیات، رمل، جفر، فقه و حقوق و طب و چه میدانم جامعهشناسی و سی چهل تا علم را تقریباً ایشان ذیل هر آیهای مطرح. ذیل هر آیهای، آیه به آیه که میرسد، اول یک بحث قرآنی میکند، بعد میگوید: «خب، حالا با این سوال که بیاییم جلو، این پاسخش از این آیه این میشود. با این سوال که میآییم، پاسخش از» چیز عجیبی هم هست. سه بار، حالا این هم به مناسبت یادمان آمد، ذکر خیری باشد. این عبارت را من سه بار در تفسیر ایشان دیدم با تعابیر مختلف. میگوید: «و قال والدی.» حالا زمان حیات امام راحل است. امام راحل هم تقریباً شاید آن موقع شصت ساله است. در این سن میگوید: «و قال والدی العالم به رموز الکتاب.» پدرم که به اسرار قرآن آگاه است، این طور. دو سه بار این تعبیر در مورد امام راحل به کار میبرد. خیلی تعبیر عجیبی.
خلاصه این نشان میدهد آقا، شما از منظر متفاوت. نه، این روایت ندارد، ما اصلاً با این آیه کار نداریم. شما اصلاً این تکیهگاه برای روایت ماست. روایت هم که میگیری، باید بگویی آقا بله، این اصل را مثلاً شما با یک روایتی مواجه میشوی در مورد اصل ایجاد رقابت بین کارکنان، میگویم: «خب، عرضه کن به قرآن.» بله، در داستان سلیمان ما این را داشتیم. پس این قرآنی است، قبول داریم. حالا روایتش را میپذیرم.
بدیهی است، مضمون این اخبار وقتی درست خواهد بود که آیه قرآنی به مدلول خود دلالت داشته باشد و محصل مدلول آن که تفسیر آیه است، دارای اعتبار باشد. تفسیر کرد و باید آنی که تفسیر است، اعتبار داشته باشد، حجت باشد، بشود بهش تکیه کرد. این طرف ما تفسیرمان را داریم، حالا روایت را عرضه میکنیم بر نکتهای که بین رجوع اول به روایت به قرآن. آنها قدرت تحلیل را میبندند نسبت به آیات که مسائل را حل بکنند. حالا فارغ از اینکه اصل بحث اینکه این روش درست است یا نه، همین مسئله قدرت پیشفرضهایی را میگذارند. ذیل آن ما باید بدون پیشفرض بیاییم سراغ. یعنی هیچ پیشفرضی بیرون از قرآن نباید داشته باشیم. این نکتهای که علامه خیلی تاکید میکند. بابا، پیشفرض فلسفی، با پیشفرض کلامی، با پیشفرض عرفانی، حتی با پیشفرض فقهی نمیتوانیم وارد آیات قرآن شویم. چون فرض را بر این گذاشتهایم که امام معصوم است، پس آیه دارد این را میگوید. نخیر. شما اگر فرض را بر این گذاشتی که امام معصوم است، از خود قرآن گرفته بشود. از کجای قرآن گرفتی که امام معصوم است؟ پیشفرض تو از قرآن. در روایت داریم که امام معصوم است، پس قرآن هم اگر دارد میگوید، همین را دارد میگوید. این میشود تفسیر به رأی. حتی اگر درست باشد، در روایت فرموده است تفسیر به رأی بکنی، درست باشی، اجر نداری. چرا؟ برای اینکه محتوایش درست است، شیوهاش غلط است، روشش غلط است. معصوم روش را تأیید نمیکند. محتوا را تأیید میکند، روش را تأیید نمیکند.
مثل اینکه من مثلاً یک مطلبی را یاد گرفتم. چه جور یاد گرفتم؟ یک کتابی از آقا رسول دزدیدم، رفتم خواندم. این را یاد گرفتم. مطلب هم درست است، شیوه یادگیریام غلط است. از راه حرام رسیدن به یک مطلب درستی. این هم همین است. شما قرآن را آمدی بستهبندی کردی و تابع روایت کردی. قرآن هی باید خودش را منعطف در بیاورد که با آن چیزهایی که تو در روایت خواندی، جور در بیاید. یک جوری هم هی تو تفسیر بالا و پایینش میکنی. اگر قرار است بالا و پایینش کنی، منعطفش کنی، باید بر اساس آیات دیگری از قرآن، محکمات قرآن باشد. من چون روایت گفته، یک جوری میبری که تهش این. اینها هنر علامه است. علامه حتی آیه «بلغ ما انزل الیک» را یک جوری میبرد با خود قرآن میبیند که به کسی غیر از امیرالمؤمنین نمیخورد. با معجزات علامه طباطبایی. کاشف معجزاتش علامه. حالا بماند که علامه خودش از معجزات قرآن. خیلی عظمت میخواهد. جاهای مختلفی ایشان این کار را میکند. بعد همان را که شما میخواهی سینه سپر کنی، گردن بالا بگیری، بگویی روایت ما گفته، با قرآن ثابتش میکند. میگوید: «حالا روایتش را بخوان. حالا روایت.» حالا این روایت هم همان را دارد میگوید. نه اینکه هی یک جوری برخورد کنیم انگار قرآن بالاخره زیر سایه، زیر چتر روایات، راست و ریز کند، بکشد بیرون. نه آقا، برعکس. روایات باید اینجور باشد. روایت زیر چتر قرآن گلیم خودش را از آب بیرون بکشد. روایت باید یک جوری بیاید جلو که به قرآن آسیب نزند. چرا تو هی در تفسیر و در قرآن یک جوری که به روایتت پیشفرض قطعی گذاشتی، بعد دیگر هر چه میخواهی بگویی.
نکات خیلی مهمی ها! خیلی. اهل سنت بالا بری، پایین بیایی، این افک به چه کسی زده شده؟ به عایشه. ماها متأثر شدیم. تا به آیات افک میرسیم، همه میگویند خب این آیه در مورد عایشه. حالا برعکس. جالب این است که اتفاقاً آن کسی که این افک را زد، عایشه بود. با آن کسی که این تهمت بهش خورد، ماریه قبطیه بود. آیه در شأن عایشه هست، ولی به عنوان مفتری نه مفترای. آن قدر که ذهنمان را بستیم در روایتی که از اهل سنت رسیده، فرصت اصلاً به خودمان اجازه نمیدهیم آیه را یک بار یک جور دیگر بخوانیم، یک بار فکر کنیم اصلاً این آیه در مورد یک کسی دیگر است. یک بار به یک کسی دیگر تطبیق داده بشود. بخوانم مثلاً تطبیقش بدهم به همسر ترامپ، صدا از همهتان در میآید. بابا، آن جری و تطبیق است. اگر هم بوده باشد، آن قضیه که برعکسش بوده، از باب نمونه بوده، از باب مصداق بوده. هر روزگاری یک افکی دارد، یک مفتری دارد، یک مفترایی دارد.
مطلب را اینکه میگویم نجات داده بحثهای تفسیری را علامه طباطبایی، بابت همین است. از این محاصره درآورده است. محصورش کردهایم در یک سری شخصیتهای تاریخ. خب، این آیه که در مورد فلان شخص است. این آیه در مورد حمزه است. آن آیه در مورد عمرو عاص است. آن آیه در مورد فلانی است. یک بار دیگر خوانده بشود فارغ از عمرو عاص و معاویه و فلان. «مرج البحرین یلتقیان.» خوب، در مورد امیرالمؤمنین و حضرت زهرا. بله آقا، هست. ولی از باب جری و تطبیق یا از باب تأویل. جفتش را علامه گاهی از باب تطبیق، گاهی از باب تأویل. ولی در همه روزگار «مرج البحرین یلتقیان». در همه جا نظام عالم نظام زوجیت است. چقدر قرآن زنده میشود، پویا میشود، کاربردی میشود. این قرآن میشود بهش استناد کرد. روایت را بهش عرضه کرد. عرضه کرد که هیچی، هی آیه را باید عرضه کرد به روایات. آن هم روایاتی که حالا در سندش دیگر نمیخواهم بیشتر از این بدمم در این شبهات که دیگر ساختار ذهنیتان کلاً به هم. کمال حیدری که استاد ایجاد این جور شبهات، کلاً زیرآب همه روایت را میزند. ولی حالا به آن حد شوری سید کمال حیدری، اما اگر مطلب را نگوییم بالاخره خب دیگر آقا، در سند روایت یک مقداری بحث است. در اینکه نقل به مضمون باشد، اینکه با قرآن که خداوکیلی دیگر یکی نیست. حالا من حرف ایشان را قبول نمیکنم که کلاً همه روایات را یک جوری در موردش صحبت میکند که از حیز انتفاع ساقط میشود. کلاً میگوید آقا اینها که اصلاً معلوم نیست از کی بود و رجال را هم زیر سوال میبرد، سند حدیث را سوال میبرد و توثیقات را هم زیر سوال میبرد و همه را میکند نقل به مضمون. نقل مضمون هم در حد فهم راوی بوده، اجتهاد راوی بوده. آن مبنا که کلاً غلط است: «اسلام محوریت قرآن، اسلام محوریت حدیث»، بحثهایی که دارد، کتابهایی که. ولی تا یک حدیش قبول است. بله، آخه در روایتی که دقیق نمیدانی معصوم این جور گفته یا آن جور گفته را آن قدر سفت بهش چسب مبنا قرار بدهی، خب بله، انحرافاتی هم شکل میگیرد. این ور هم زیاد داشتیم کسانی که اینها را ملاک قرار دادهاند. وقتی هیچ روایتی، بله، آن چه میشود؟ اخذ متشابهات میشود، تفسیر به رأی میشود. این هم هست. ولی این هم راهحل دارد. شما به خاطر اینکه به این گرفتاری نیفتی، ما را ننداز در گرفتاری بزرگتر که کلاً دستمان از قرآن کوتاه بشود. این گرفتاری را حل کن. اگر شیوه ارتباط با قرآن را یاد بگیریم، شیوه تدبر در قرآن، شیوه تفسیر قرآن را یاد بگیریم، آن وقت دیگر به این مشکلات هم نمیخوریم که اخذ به ظواهر بعضی از آیات قرآن بکنیم و بگوییم آقا انبیا معصوم نیستند. بیا ببین دارد تعبیر به «ذنب» میکند، دارد «عصیان» را نسبت میدهد. «عصا ربه» حضرت آدم عصیان کرد، طغیان کرد. معصوم چی چیه؟ همه انبیا را خدا از یک کنار، به قول مشهدیها از یک کنار همه را آورده، زیاد بهشان نسبت نسیان داده یا نسبت عصیان داده یا نسبت ذنب داده. «ما تقدم من ذنبک و ما تأخر.» خب دیگر تمام شد دیگر. عصمت و این حرفها چیست؟ این مال وقتی است که اخذ به متشابهات میکند، به محکمات مراجعه نمیکند. پس «مخلصین» چیست در فرهنگ قرآن؟ «صالحین» چیست؟ «اصطناع» چیست؟ «اصطفاء» چیست؟ هزار و یک شاهدی که ما در قرآن داریم دال بر عصمت انبیا و اولیا. ملائکه به او سجده کردند. ملائکهای که عصیان امر رب نکردند. «لا یسبقونه بالقول و هم بامره یعملون.» بعد اینها به یک کسی سجده بکنند، خودش عصیان بکند و طغیان بکند و نسیان بکند؟ و این اصلاً معقول است؟ پس شد شذوذ آدم قرآن است دیگر. این که شد تعارض و تناقض. ولی خب، سخت است. یک کلمه جانم فدای امیرالمؤمنین. تمام شد. «ناره حیدری».
پس اینجا اگر بنا شود که محصل مدلول آیه تفسیر را خبر تشخیص بدهد، عرض خبر به کتاب معنی محس نخواهد داشت. روایت باید عرضه بشود بر قرآن، نه قرآن به روایت. البته معنایش این نیستش که هیچ روایتی هم در تفسیر قرآن ما دیگر بهش کار نداریم. چرا کار داریم؟ این هم یکی از موضوعاتی که یادداشت بکنید: «جایگاه روایات تفسیری در تفسیر قرآن»، که این هم یکی از موضوعاتی است که باید جداگانه بهش پرداخت. علامه میفرماید این اخبار بهترین گواه بر اینکه آیات قرآن مجید هم مثل سایر کلام دلالت بر معنا دارند و هم دلالت آنها با قطع نظر از روایت و مستقلاً حجت است.
یک وقتی اگر حال داشتید، حوصله داشتید، اینها موضوعات خوبی است. ممکن است این هم که بنده پیشنهاد میدهم همش به امروز و فرداتان نخورد ها. گاهی یک موضوع تحقیقی در ذهن آدم میماند، بیست سال بعد یک جایی آدم میبیند در این بیست سال چون ذهنش را یک کمی درگیر این موضوع کرده، شواهدی جمع کرده است که الان موضوع مطالعه کند یا پژوهش. یکی از آن موضوعاتی که تا بیست سال بعد وقت داری رویش کار بکنید و بعد یک کار جدی انجام بدهید، همین موضوع است که اهل بیت مراجعه، در واقع ارجاع دادن مردم به قرآن در گفتگوهایشان. گاهی مردم تفسیر قرآن میکردند، گاهی مردم یک برداشتی از قرآن داشتند به امام میگفتند، امام چه مدلی برخورد میکرده؟ چه مدلی ارجاع میداده؟ این هی خورد خورد خورد شواهدی ممکن است از یک سری از آیات، روایتی که اصلاً اولاً به چشمتان نمیآید، از روایتی که اصلاً در ذهنتان. یکیش همان خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها که آدم ممکن است در نگاه اول همچین موضوعی اصلاً به ذهنش نرسد که این چقدر بحث فقهی اصولی در آن دارد، بحث تفسیری دارد. ولی ذهنشان درگیر میشود. در یک بازه، یک زمانی مثلاً بیست ساله، یکهو نگاه میکنی این خطبه فدکی یکی از آن شواهد خیلی که اهل بیت اتفاقاً تکیه را بردند روی قرآن، ارجاع را دادند به سمت قرآن. مردم را خواستند که مستقیم با قرآن و آن معانی که از قرآن فهمیده میشود، تربیت بکنند. برایش خیلی میشود شاهد پیدا کرد. آرام آرام اگر کار بکنید به شواهد بسیاری میرسید. ممکن است در یک روایت فقهی یک بحث دیگری هم هست ها! اصلاً ربطی هم ندارد. یکهو با این مطلب مواجه میشود: «عجب! این چقدر شاهد خوبیه برای فلان مسئله، برای فلان مطلب.» این را در ذهنتان داشته باشید.
پس آیات قرآن مجید هم مثل سایر کلام دلالت بر معنا دارد، قرآن معنا دارد آقا. و هم دلالت آنها با قطع نظر از روایت و مستقلاً حجت است. این تعبیر را داشته باشید. آن هشتگ دیگری که باید اضافه کنید، این کلمه علامه است: «مستقلاً». آفرین! که اینجا آمده است. آقا، یک عده کتابهایی نوشتهاند به نام تفسیر استقلالی. یعنی مکتب علامه را اسمش را گذاشتهاند تفسیر. البته کلمه رهزنی ها، کلمهاش یک جوری است و یک کمی زمینه سوء ظن نسبت به علامه طباطبایی ایجاد میکند. همین کلمه علامه اینجا آورده است، زمینه سوء ظن ایجاد میکند ها! با «قطع نظر از». یک کسی مریض باشد، همین یک خط را بردارد منتشر بکند. چقدر توهین برای علامه طباطبایی! آقا، بیا! علامه طباطبایی نوشته است، نوشته است که با قطع نظر از روایت و مستقلاً حجت است. با اسلاما! این شد همان «حسبنا کتاب الله». چه فرقی بین علامه طباطبایی و عمر بن خطاب؟ لعنت میکردند علامه طباطبایی. یاغی در مشهد بالا منبر اسم نمیآورم، گفته بودیم: «بیست جلد را زیر همین منبر چال میکنم.» مسجد. المیزان چال، دفن میکند با تحقیر. وقتی که میخواهند از دسترس خارج کنند، زباله را مثلاً چیز کنند، میگویند چال کردند.
یکی از اساتید امام فرمود که از خدمت علامه حسنزاده بودیم. چقدر سخت است گفتن این خاطره. دو تا خاطره میخواهم بگویم، خیلی تلخ است. خدا من را، نه، مظلومیت علامه طباطبایی. میگفتش که خدمت علامه حسنزاده. یکی از اساتید ما برای ما تعریف میکرد از علامه حسنزاده. «تمام خدمت علامه حسنزاده بودیم، یک داستان مفصلی. آخرش این است. میگوید: فلان آقا در قم برگشته بود، گفته بود که این فیلسوفک کی میخواهد بمیرد؟» فیلسوفک برای تحقیر و تصغیر، این «ک» میآید. گفتم: «آقا به شما جسارت کرد؟» میگفت من خیلی به غیرتم. فکر کردم آقای حسنزاده جسارت. کوپای عصبانیت گفتم: «آقا به شما جسارت؟» حسنزاده فرمود: «نخیر، به علامه طباطبایی جسارت.» این کلمه را در مورد علامه طباطبایی گفته بود. این یک قضیه.
یک قضیه دیگر که من این را خیلی دلم. یک گفتگوی با حاج قاسمی برای تعریف میکردم. مشهد بودیم. یکی از این آقایان گفتش که علامه را یک رانندهای مشهد سوار کرده بود، ببرد شاندیز و طرقبه. اطراف مشهد رفتید یا نه؟ جاهای خوش آب و هوای دور مشهد. این راننده برگشته بود گفته بود که آقای طباطبایی، شما من را اهل نجات میدانی؟ علامه با آن جلالت قلب، آن عظمت، با آن. «بله. چرا ندونم؟ شما محب امیرالمؤمنین، شیعه امیرالمؤمنین.» آدم بیحیا. «ولی من شما را اهل نجات نمیدانم، اهل جهنم.» چرا؟ گفته بود: «برای اینکه شما اهل فلسفه و اینها.» حالا مثلاً تفسیر به رأی و فلسفه این چیزها. موقعی که تعریف میکرد، میگفت منی که شنیدم، اشک ریختم از مظلومیت علامه. نجابت را شما ببینید. حیا را ببینید. در آن وقتی میگوید یک آدم عوام این مرد بزرگ چه جور تجلیل میکند. «تو محب امیرالمؤمنین.» این را هم شنیدی از علامه. ادب را دیدی؟ احترام را دیدی؟ محبت را دیدی؟ اگر او میگفت نه، تو میگفتی، باز یک چیزی. بازم بد بود. اگر او سکوت میکرد، چیزی نگفته بود، تو میگفتی، بازم یک چیزی. این هم خیلی بد بود. جواب دادی؟ چرا؟ برای اینکه همچین چیزهایی را از علامه طباطبایی نقل میکرد. این شیاطین که بیکار نمینشینند دیگر. میخواهند اولیای خدا را مشغول کنند، از کارشان بیندازند یا انتقام بگیرند از اینها که ببین چی گفته؟ گفته «مستقلاً حجت». مکتب راه انداختند. مکتب تفسیر استقلالی. اسمش رویش است: «ما نیاز به روایت نداریم.» یعنی در خانه جعفر بن محمد را ببندید. «ما نیاز به اهل بیت نداریم.» وا! این طباطبایی ببینید چه میگوید! این تفسیر انحرافی المیزان است! چی دارد میگوید؟ «مستقلاً» یعنی چه؟ یعنی وابستگی در دلالت ندارد که بگویی من الان اینی که فهمیدم هیچ مفهومی برایم ندارد، هیچ دلالتی ندارد، هیچ حجیت و اعتباری ندارد تا وقتی روایت بیاید کنارش. نه آقا، برعکس است. این خودش مستقلاً اعتبار دارد، دلالت دارد. روایت هم اگر آمد کنارش، اگر با این جور در آمد، آن هم اعتبار و حجیت دارد. اگر جور در نیامد، آن را اعتنا نمیکنی. خودش مستقلاً اعتبار و حجیت دارد. این را میخواهد بگوید. گرفتید مطلب؟
حواستان باشد. گاهی خود ماها مبتلا به این قضایا میشویم. یک نقل قول یا یک کسی برایمان میفرستد، یک نیم جمله، یک تک جمله بزنم یک کمی از آن آقا بدمان بیاید یا خدای نکرده حسادتی چیزی داشته باشیم، سریع دیگر این حرفها چیست؟ این مزخرفات چیست؟ اینها وهن شیعه است، اینها فلاناند. یک آقایی کت شلواری حالا البته انتقاد هم میشود کرد. چند سال پیش یک صحبتی کرده بود گفته بود: «آقا اهل بیت گاهی با تو جمعهای خصوصی شوخیهایی داشتند که من رویم نمیشود الان بالای منبر بگویم.» یادتان هست این قضیه؟ بعضی از این افراد موجه راه افتاده بودند: «وا اسلاما! کجاست علامه حلی؟ خدا به داد ما برسد! نابود شدیم! یعنی تو حیات از امیرالمؤمنین بیشتر میفهمی؟ یعنی علی حیا نداشته؟ تو داری؟» آقا، این کلام معنایش معلوم است. در جمع خصوصی بوده، یک شوخی کرده است. بله، آدم ممنوع نمیشود. این الان بالا. روایاتی هستش که حالا اهل بیت گاهی در خلوت شوخی، یک حرفی. مطلب دلالت بر چی؟ دلالت بر این دارد که آنها نفهمیدند، من میفهمم. او به اشتباه گفته، من دقت دارم که نگویم. ما گرفتار این چیزها خیلی میشویم.
منظور علامه طباطبایی نیستش که آقا مستقل از روایات یعنی که معنایش این است که روایت استنادش. پس آنچه از بحثهای گذشته روشن شد، این است که وظیفه مفسر این است - دقت! خیلی مطلب مهمی است - که به احادیث پیغمبر اکرم و ائمه، ائمه اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین که در تفسیر قرآن وارد شده، مرور و همان یک خط بعدش است. تویی که میگویی خط پایینش را بخوانی میفهمی چه گفته. میگوید: «وظیفه این است که به روایات مراجعه کنی، مرور کنی، غور کنی.» چرا؟ «تا با روش آنها آشنا بشوی.» از اهل بیت روش تفسیر را بفهمی که روش تفسیر اهل بیت چیست؟ قرآن به قرآن. آنی که میگوید من تفسیر قرآن به قرآن قبول ندارم، آن اهل بیت را قبول ندارد. آن دارد در برابر اهل بیت دکان باز میکند. او دارد در خانه اهل بیت را تخته میکند. جعفر بن محمد گفته تفسیر قرآن به قرآن. «من قبول ندارم.»
در جنگ بدر، اولین جنگی بود که مسلمانها بعد از هجرت پیامبر درگیر شدند دیگر. در ماه رمضان هم بود. پیغمبر از مدینه خارج شدند. بدر خارج از مدینه بود. ماه رمضان بود. اینها چون حد ترخص خارج شده بودند، مسافت شرعی. پیغمبر فرمودند که روزهها را افطار کنید، ما مسافریم. پیامبر من سر چاه ایستادهام، آب برداشتند، خودشان نوشیدند. «آقا، من پیغمبر ظهر ماه رمضون آب خوردم.» خود امام گفته تفسیر قرآن به قرآن. میگوید: «باشه.» باز هم هر چه امام، خود پیغمبر گفت: «روزهات را بخور.» میگوید: «نه، پیغمبر گفته روزه باید بگیر.» «شهر رمضان الذی انزل فیه.» دو جلد کتاب نوشتهاند، بیشتر از اینها هم هست. روایاتی که تفسیر قرآن به قرآن بوده را جمع کردهاند که آقا این همه روایت اهل بیت همش قرآن به قرآن. حالا نمونههایش را علامه اینجا میآورد. خود امام وقتی ازش سوال میشود در تفسیر قرآن، حضرت یک آیه دیگر را میآورند، میفرمایند توضیح میدهد دیگر. ببین، این شیوه را دارد یاد میدهد. شما برو در روایت شیوه تفسیر را یاد بگیر، نه اینکه هی قطعه قطعه هر آیهای، ببینید یک کلامی از امام پیدا کنی در توضیحش. این نکته خیلی.
پس از آن طبق دستوری که از کتاب و سنت استفاده شد، به تفسیر قرآن بپردازد. بله، روش را از اهل بیت یاد بگیریم. بعد بر اساس روشی که از اهل بیت یاد گرفتیم، قرآن تفسیر کنیم. پس ما میگوییم تفسیر استقلالی، ولی معنایش این نیستش که ما روشمان هم مستقل از اهل بیت است. روش را از اهل بیت یاد گرفتیم. در دلالت آیات، دلالت آیات مستقل از روایات. خوب دقت بکنید. اگر من بنا بود برای این کلاس امتحان بگیرم، یکی از مطالبی که در امتحان میآوردم این است. ولی امتحان ندارد، خوشحال. یکی از مطالب مهم این درس این است که این تفسیر استقلالی که علامه میفرمایند یعنی چه؟ آیا معنایش این است که شیوه مستقل در برابر اهل بیت داریم برای تفسیر قرآن؟ در برابر نص؟ این میشود «حسبنا کتاب الله». پس این استقلال معنایش چیست؟ معنایش این است که دلالت آیات بر معانی مستقل از روایات است. مستقل از روایات هم بر معانی دلالت دارد. بلکه روایات اگر میخواهد اعتبار پیدا کند، باید با این دلالت آیات همخوانی داشته باشد، موافق باشد. خیلی نکته مهمی ها! خیلی مرز باریکی هم دارد. دقت بهش نشود آدم میافتد به آن ور.
و از روایاتی که در تفسیر آیه وارد شده، به آنچه موافق مضمون آیه است، اخذ نماید. هم قرآن، هم بیان مصادیق، هم بیان احکام، هم بیان جزئیاتی که معصوم از دل قرآن درآورده. اگر امکانش بود برایش به ما توضیح میداد، میگفت آقا من این را کجای کدام آیه استفاده کردم. سوالی که کرد، گفت: «آقا من نذر کردم که انفاق کثیری بکنم. حالا نمیدانم چقدر خرج بکنم، میشود کثیر؟» از امام هادی علیه السلام سوال. گفت: «آقا من نذر کردم، گفتم اگر فلان مشکلم حل بشود، انفاق کثیری میکنم.» «۸۳ درهم بده.» فرمود: آیه قرآن فرمود: «لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ.» خدا در موطنهای بسیاری شما را نصرت کرده است. آن «مواطن کثیره» ۸۳ تا موطن بوده است. چون ۸۳ تا موطن خدا فرموده است «کثیره»، شما هم اینجا ۸۳ درهم. چه ارجاع به قرآن دارد میدهد؟ یعنی خوب، ما مگر آن را میدانستیم؟ خارج از فهم ماها نیست. ما مگر علم امام داشتیم؟ خودمان مستقیم از قرآن میفهمیدیم. ولی چون نداریم، امام از قرآن میگیرد به ما میدهد. امام از قرآن میگیرد به ما میدهد. من که امام بگوید قرآن را ولش کن، من بهت میگویم. قرآن هم اگر گفته، تو به من چه میگویم. برعکس است. میگوید: «من هم اگر گفتم چون قرآن دارد میگوید دارم بهت میگویم.» این معارف قرآن. نمیتوانستیم بفهمیم.
یا مثلاً پرسید: «آقا قدیم قدیم از کی باشد میشود قدیم؟» حضرت فرمود: «کل عرجون القدیم.» این «عرجون قدیم» شش ماه که گذشته. قرآن تعبیر کرده است به «قدیم». پس یک چیزی که شش ماه ازش گذشته باشد، کلمه «قدیم» برای صادق است. نام جری تفسیر کلمه نیست، قدیم قدیم، ولی ما نمیدانیم این قدیم منظورش چقدر است. همین که در کلاس فقه هم داشتیم. نمیدانیم اینجا منظور روایت کدام دو ساله است، پنج ساله است، هفت ساله است، ده ساله است؟ «مراهق ایام نزدیک بلوغ». این تفسیرش به این معناست. بله، روایات ما قطعاً کارکرد تفسیری دارد. دلالتش ناقص بود. قدیم یعنی قدیم. کثیره یعنی کثیره. شما در معنای کثیره شک و ابهام دارید. در معنای قدیم فقط سوالتان این است که این کدام؟ از چه قدیمی میشود قدیم؟ تا چقدر میشود کثیر؟ «لتبینه». یکی از کارکردهایش همین است. اینها را میآید برای شما بیان میکند. این کار معصوم است. ولی این بیان معنایش این نیستش که آن دلالتش ناقص بود، او بیان کرد. نه، او دلالتش کامل بود. در ابعاد دیگری ابهام داشت، امام آمد. امام ابهام دارد. قطعاً ما نیاز به اهل بیت داریم. قطعاً ما در ببینید، در هیچ آیه از قرآن، بعداً بحثش میآید در مقدم، به نحوی که دلالت کلمه دلالت تصوری نداشته باشد. ما هیچ آیه از قرآن نداریم که با کلمه مواجه بشویم که دلالت تصورش را نفهمیم. ولی دلالت تصدیقی اولاً و دلالت تصدیقی ثانیاً. این چرا؟ این کلمه را میفهمم، منظورش را نفهمیدم.
یعنی امروز صبح یک جایی صبحانه بودیم، جاتون خالی روضه بود و سخنرانی روضه و اینها، کله پاچه بود. جای همه خالی. بعد سفره را پهن. یکی شروع کرد گفت: «آقا خاموشی! خاموشی! خاموشی!» یعنی چی؟ معنی خاموشی یعنی چی؟ در دلالت تصوریش بحثی نیست. همه سوالشان بود که این که الان اینجا همچین موقعیتی دارد، میگوید خاموش، یکی گفت منظورش این است که ضبط را خاموش کن. یکی گفت نه، این یک کدی است مربوط به کله پاچه است. یک جای کله را دارد میگوید. او تفسیر میکرد این را. خلاصه ما اینها را در قرآن داریم. کسی برایش سوال نیست که خاموشی یعنی چه؟ خاموشی معنایش همان سکوت است. این برای شما سوال است حالا یا معنای سکوت است یعنی سروصدا را کم، یا خاموش کردن چراغ را، خاموش کنید دستگاه را خاموش کنید. اشتراک لفظی دارد این خاموشی که این در موقعیت دارد میگوید.
«فَضَرْبَ الرِّقَابِ». درست شد؟ این «فَضَرْبَ الرِّقَابِ» یعنی واقعاً منظورش این است که اینها را بزنید، سر انگشتشان را بزنید؟ آقا، منظور واقعاً همین سر انگشت است یا منظور اینکه دست اینها را کوتاه کنید از مثلاً بیتالمال؟ یا مثلاً یک کاری کنید که سلاح از دستشان کنده بشود؟ ما در منظور این ماندیم، چه کار کنیم؟ امام که تفسیر میکند. البته خود قرآن خودش با خودش تفسیر میشود. ولی ما واقعاً نمیتوانیم پیدا کنیم که کدام آیه الان این را بیان کرده است. امام با علمی که به آیات دارد و تفسیر قرآن به قرآن بلد است، گاهی مستند و مصرح میگوید، آیه را میگذاری کنارش، مشخص. «ان المساجد لله». مساجد الله این محل سجود است دیگر. کف دست محل سجود است. این را حق ندارید قطع کنید. انگشت باید قطع بشود، دست نباید قطع. اگر گفته دست سارق را قطع کنید، این منظور انگشتانش، کف دست نیست. چرا؟ چون «مساجد لله». این مال خداست، مال شما نیست که بخواهید قطعش کنید. یک وقت این جوری میگوید. یک وقت هم نمیگوید. فقط میگوید: «آقا، این منظور آن نیست، منظور این است.» شما این را گردن به این شکل نزن، آن جور. اگر شکمش را هم با چاقو مثلاً بزنی، این هم میشود قطع بنان. ولی آن هم که میگوید مستند به قرآن است. این نکتهاش به این شکل.
در هر صورت ما به معصوم، به روایت نیاز داریم، ولی معنایش این نیستش که قرآن در دلالت تصوری خودش ناقص است. یک جایی به یک آیه کلمهای رسیدیم که هیچ علت تصوری این چیست؟ اگر ابهامی هست، علت تصدیقی است. منظور اول بحثم داشتیم دیگر. منظورش چیست؟ تفسیر میآید این را میگوید. میگوید منظورش این است. چند تا نمونه مثال هم عرض کردم.
و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین.
نظرات
برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید.
جلسات مرتبط
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
سخنرانیهای مرتبط
محبوب ترین جلسات درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه پانزدهم
درباره المیزان
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
در حال بارگذاری نظرات...