جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
00:51:34
علامه طباطبایی با شکستنِ حصارِ تنگِ الفاظ و مفاهیمِ ذهنی، قرآن را از ساحتِ متن به اقلیمِ حقایقِ عینی میبرد تا «تأویل» نه یک معنایِ ثانویه، که پلی میانِ جانِ مطهر و «امالکتاب» باشد. این مسیر، سفری است برای گذر از ظواهرِ عربیِ آیات به باطنِ علویِ آنها، که تنها در سایهی طهارتِ قلب و رسوخ در علم، حقیقتِ مکنونِ کلامِ وحی را برای اهلِ شهود آشکار میکند.
معرفی
مرور تاریخی مکاتب تفسیر در مقدمه المیزان
تفسیر صحابه و تابعین؛ آغاز جریانهای نقلمحور
ورود اسرائیلیات و روایتهای جعلی به منابع تفسیری
نقش فتوحات و تحولات سیاسی در شکلگیری گرایشهای تفسیری
پیدایش مسیرهای متفاوت متکلمان، فلاسفه و اهل تصوف
توقف بر ظاهر الفاظ؛ پیامدهای حدیثگرایی سختگیرانه
تأویلهای بیضابطه و تحمیل ذوق و سلیقه بر آیات
حسگرایی و ظاهرگرایی معاصر؛ چالشهای پیش روی تفسیر المیزان
تفسیر صحابه و تابعین؛ آغاز جریانهای نقلمحور
ورود اسرائیلیات و روایتهای جعلی به منابع تفسیری
نقش فتوحات و تحولات سیاسی در شکلگیری گرایشهای تفسیری
پیدایش مسیرهای متفاوت متکلمان، فلاسفه و اهل تصوف
توقف بر ظاهر الفاظ؛ پیامدهای حدیثگرایی سختگیرانه
تأویلهای بیضابطه و تحمیل ذوق و سلیقه بر آیات
حسگرایی و ظاهرگرایی معاصر؛ چالشهای پیش روی تفسیر المیزان
متن
!! توجه: متن زیر توسط هوش مصنوعی تولید شده است !!
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد و آله الطیبین الطاهرین لعنت الله علی القوم الظالمین من الان الی قیام یوم الدین.
در مورد انواع تفسیر نکاتی عرض شد. علامه، قرآن در اسلام را سه مدل تفسیری بیان فرموده بودند که آن شیوه مطلوبش، طریقه سوم بود. طریقه سوم چه طریقی بود؟ تفسیر قرآن به قرآن. انشاءالله نکاتی را عرض میکنیم. قبلش یک توضیح دیگری در مورد اقسام تفسیر عرض بکنیم تا برسیم به قرآن.
این تفاسیر یک سیر تاریخی داشتند. یعنی از اول به این دستهبندی نبودند، آرامآرام و تدریجی هی این سبکهای متفاوت شکل گرفت. خوب، دانستن اینها کمک میکند به اینکه بفهمیم جایگاه تفسیر المیزان و روش تفسیری علامه کجای تاریخ تفسیر است. البته خب، تاریخ تفسیر بحث خیلی مفصلی دارد. برنامههای معرفتم آثاری در این زمینه دارد، کتابهای دیگر هم نوشته شده و خود آن درسهای متعدد میطلبد. ما یک اجمالی داریم و مرور سریع انشاءالله خواهیم داشت.
خوب، اتفاقات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و خیلی مسائل دیگر در جامعه باعث تحول آن میشود. جامعه هی تحول پیدا میکند و عقلانیت و درک مردم عوض میشود؛ و خب با عقلانیت مردم درواقع طرف است. مثل قرآن و تفسیر قرآن به مرور درش تحول ایجاد میشود. جامعه اسلامی و مفسران هم قسمتی از این جامعه، از این مسئله مستثنی نیستند. از طرفی، اقتضای هر مسیر تحولی این است که در طول زمان افرادی میآیند با طرز فکرهای مختلف و نوآوری به خرج میدهند.
یک کسی از اساتید دانشگاه، هیئت علمی دانشگاه فردوسی، از دوستان ما، خیلی صمیمی و به ما محبت دارد. یک جوانی به ایشان گفته بود که این ولایت فقیه اگر درست است و اگر فلان و بر حق و اینها، چرا قبلیها نگفتند؟ یعنی هیچکس تا قبل امام خمینی نفهمید؟ یکدانه فهمید آمد گفت؟ جوابش چه میشود؟ گفتم: «جواب زیاد دارد؛ ولی در حد سی ثانیه اگر بخواهم جواب بدهم، دو تا جواب نقضی دارد. حالا جواب حلّیش بماند. دو تا جواب نقضش این است که یک کسی میتواند بیاید اشکال کند بگوید: آقا! این تحولاتی که در علم فقه و علم اصول ایجاد شد، تا قبل شیخ انصاری هیچکس نفهمید؟ فقط شیخ انصاری فهمید؟ این تحولاتی که در تفسیر ایجاد شد، تا قبل علامه طباطبایی هیچکس نفهمید؟ فقط علامه طباطبایی فهمید؟» کجا؟ جواب خوبی بود، خندید. گفتم: «فعلاً همین دو کلمه. صد تا جواب دارد. اصل این فرضیه غلط است که تا قبل امام خمینی مرحوم نراقی چیزهایی که در مورد امام خمینی قویتر نباشد، ضعیفتر نیست.» و دیگرانی بودند. برخی مثل مرحوم لاری همین ولایت فقیه را اجرا میکردند در یک دوره در بخشهایی از تاریخ. کرکی، بله مرحوم شفتی، محقق کرکی... حالا به هر حال، یک نکته همین است. یعنی این فرضیه غلط است که قبلیها هرچه بوده فهمیدهاند و درست بوده است و ... .
نه آقا! شیخ طوسی آمد تحولات ایجاد کرد. علامه حلی آمد تحولات ایجاد کرد. شیخ انصاری آمد تحولات ایجاد کرد؛ و همینجور فقه هرچه جلوتر آمده هنوز... بله، اینهمه بزرگانی که در روزگار... آفرین! هوش مصنوعی را هیچکس نفهمید مثلاً؟ یکهو فلانی فهمید؟ مثلاً دنیا به سمت پیشرفت، علم به سمت پیشرفت. قدیمیها نفهمیدند؟ اصلاً داستان همین است. قدیمیها نمی... قدیمی بنایی را میگذارند، یککم جلوتر، بعدیها میفهمند. سوره «قل هو الله» برای آخرالزمان، اوایل سوره حدید مال آخرالزمان؛ و از این قبیل. پس داستان تفسیر هم همین است. پاسخ با علامه طباطبایی دارم، یک اشکال به خود علامه طباطبایی هم بوده دیگر: قبلاً هیچکدام نفهمیدند تفسیر این است؟ شما امام خمینی اعتراض کنید و علامه طباطبایی استدلال برنامه طباطبایی اعتراض کنیم امام خمینی. پس این هم آقا نقش دارد. این تحولات علم هی پیشرفت میکند و جلوتر که میآید، قویتر میشود. حتی همین روشهای تفسیری.
البته من هنوز نرسیدم، شاید هم حالا اطلاعاتم حتماً که اطلاعاتم ناقص است، شاید به خاطر اطلاعات ناقصم به اینکه حالا مثلاً بعد علامه طباطبایی کسانی تفسیر را یک مرحله جلوتر آورده باشند، هنوز به این نرسیدم؛ ولی اگر این اتفاق هم بیفتد، کما اینکه بعد ملاصدرا جریان نوصدرایی مثل خود علامه طباطبایی آمد فلسفه ملاصدرا را یک پله انداخت جلو. بعد شیخ انصاری دیگرانی آمدند فقه شیخ انصاری را یک پله انداختند. اشکالاتش، آن تعاقب عینی را شیخ در مکاسب میفرماید که من این را متوجه نشدم مثلاً، به این سادگی حلش کردند بزرگانی که نسلهای بعد شاگردان شیخ انصاری؛ یا در رسائل مطالبی ایشان دارد. آخوند میآید. آخوند خراسانی شاگرد شیخ انصاری است، انقدر ارتقاء داده علم اصول را؛ و از این قبیلها کاملاً طبیعی است. میگفت هرکسی که ملاصدرا را نقد میکند، با ملاصدرا نقدش میکند. این حرف درستی است. عنایت ملاصدرا یاد گرفته، فکر کردند و تعقل و استدلال و برهان را و حالا سر سفره نشسته. بگو هرکسی در فقه هر نظریهای میدهد، حتی مخالف شیخ انصاری، از شیخ انصاری یاد گرفته. اینها به یک معنا درست است. در تفسیر هم همین است. در تفسیر هم از این به بعد هرکسی در قرآن در تفسیر قرآن به قرآن نظریه، نوآوری، نقد، مطلبی داشته باشد، سر سفره علامه طباطبایی است. این نیستش که بگوییم دارد رد میکند علامه طباطبایی را، نخیر، دارد تقویت میکند همان بنیان، همان بنیانی که علامه بر آن ایستاده بوده. این خیلی نکته مهمی استها. خیلی باید به این توجه کرد.
در مقدمه المیزان ایشان یک بحثی را مطرح میکند در مورد تاریخ تفسیر. عرض کردم ما مقدمه را از اول شروع نکردیم به خواندن. پراکنده نکات مقدمه المیزان را داریم عرض میکنیم. قدیمیترین و اولین مفسرین یک جمعی از صحابهاند؛ مثل ابن عباس، عبدالله بن عمر، ابی بن کعب، عبدالله بن مسعود و دیگران که خب اینها دنبال تفسیر بودند. البته خلفا هم به اینها چشم خوشی نشان نمیدادند، روی خوش نشان نمیدادند. آن داستان عبدالله بن مسعود معروف است دیگر که خلیفه دوم چه کرد با او بابت تفسیر قرآن؟ سر او را شکست و او را تبعید کرد، حق تفسیر نداری و ممنوع کرد تفسیر قرآن. روایت هم فقط آنی که ما میگوییم و اجازه میدهیم منتشر بشود. همه روایتها را هم که جمع کرد، همه را هم احراق کردند، آتش زدند روایت پیغمبر را. منظور از صحابه اینجا غیر از امیرالمؤمنین و اهل بیت است. از صحابه بهترین صحابه کی بود؟ گفت: «سلمان.» گفت: «یعنی تو علی را به عنوان بهترین صحابه قبول نداری؟» در مورد صحابه سؤال کردم، در مورد جان پیغمبر سؤال نکردی؟ «انفسنا و انفسکم» که جان پیغمبر، آن هم «نسائنا»، آن هم «ابنائنا». بقیه میشوند صحابه مباهله. این پنج تا را جدا کرد دیگر. بقیه میشوند صحابه. تازه آن هم صحابه. صحابه یوسف هم در زندان کافر بودند دیگر. «صاحب السجن، ارباب متفرقون خیر ام الله» این آیه قرآن مگر نیست؟ مگر نمیگوید اینها مشرک بودند؟ اگر مشرک نبودم که به اینها نمیگفت «ارباب متفرقون خیر» بعد میگوید «یا صاحب السجن». اینها صحابه پیغمبر بودند. نص صریح قرآن در مورد دو تا صحابه پیغمبر، به نظرم بخش مشترک صحابه، یعنی صحابه که پیامبر را دیده و بهش... بله، ولی همانها را هم باز به قرآن که آخه آنها قائل به عصمت اینها هستند، بله تعریف از صحابه این است. بله، صاحب غار، آنجا هم همین مصاحبت... «اصحابی کمثل النجوم». تعبیر «اصحابی» در مورد اهل بیت به کار رفته. تو آن... یعنی اینجا اهل بیت از صحابه خارجاند. آنجا صحابه فقط به اهل بیت... میکند. فقط دوازده نفر صحابه. دوازده نفر دو نوبت اهل سنت هم هستها. در مورد صحابه رسماً اینها را بعضیهایشان منافق دانسته. عبدالله بن عبید را دارد، سوره منافقون داریم، سوره جمعه داریم، با اینهمه سورههای مختلف، سوره توبه داریم، سوره انفال داریم، همه آیات در مورد صحابه پیغمبر. پس ما اینجا در مورد صحابه که میگوییم طبقه اول مفسرین، منظور غیر از امیرالمؤمنین و اهل بیت است.
عمده چهارچوب تفسیری صحابه این شکلی بود: اینها به جهات ادبی آیات کار داشتند. شأن نزول آیات را کار داشتند. یک مختصری استدلال میکردند به آیات برای توضیح آیات دیگر. یعنی خیلی کم، خیلی کمرنگ تفسیر قرآن به قرآن؛ و یک مقداری هم تفسیر روایی دارند که استناد میکنند به کلام پیغمبر ذیل آیات. آن هم بیشتر در باب قصص و معارف مبدأ و معاد. خب بیشتر هم همینها است دیگر. یعنی عمده روایات تفسیری که محل اعتنا است، یکی در مورد قصههای قرآنی است، یکی در مورد معاد است. خیلی آنجاها نقش روایات پررنگ است. صحبت بشود که عرض کردیم در مورد جایگاه این در مورد طبقه اول مفسرین.
طبقه دوم بعد از صحابه، میشوند تابعین. که خب در تفاسیر اهل سنت نقش تابعین خیلی پررنگ است. حتی بین شیعه هم در آثار قدیمی، مجاهد، قتاده، ابن ابی لیلا، شعبی، سدی و دیگران. سدی... سدا؟ سدا بعید میدانم به این سدا باشد. سعدی شاید و دیگران. اینها تفسیر قرآن کردند که اینها در دو قرن اول هجرت. اولین کسی که در زمان تابعین کتاب تفسیر نوشت سعید بن جبیر بود که ایشان سال ۴۶ هجری از دنیا رفته. قتاده ایشان را داناترین تابعین در تفسیر. در این دوره هم روش تفسیری تغییری نکرد و همان جریان صحابه، همان روش صحابه بود. چیزی اضافه نکردند به آن چیزی که صحابه در تفسیر گفته. تنها چیزی که اضافه کرده بودند این بود که روایات را بیشتر کردند به نسبت قبلی. روایات بیشتری بیان کردند که متأسفانه این روایت بیشتری هم که اضافه کردند خیلیهایش جعلیات یهود و اسرائیلیات است. این خودش یک مقوله دیگر است. این یک درس دیگر. بهترین این خدمت شما عرض کنم که اسرائیلیات خودش یک درس است. اسرائیلیات در روایت تفسیری در بین قصص و معارف مربوط به مبدأ خلقت، چگونگی خلقت انسان، تکوین زمین، دریاها، بهشت، در مورد خطای انبیا، در مورد تحریف قرآن و چیزهای دیگر از این قبیل. آقا روایات جعلی متأسفانه زیاد بود و اینها داخل کردند و هنوز هم داریم در رابطه تفسیری و غیر تفسیری این مشکل را میبینیم؛ جعلیاتی که از این دوره توسط تابعین وارد تفسیر... کلاً به اینها میگویند تابعین دیگر. بیشتر از جانب اهل سنت؛ وگرنه ما که بیشتر ما تکیهمان به روایت اهل بیت است. خیلی البته داریم در تفسیر تبیان و اینها هم یا مجمع البیان و اینها قول مجاهد و قتاده و... ولی روایت جعلیشان هم هستها. در تفاسیر شیعه هم هست ولی اعتنای آنها و اعتبار بخشیدن آنها بیشتر باشد. آنها همه تکیهشان همین تفسیر دیگری است.
خب، بعد از پیغمبر در عصر خلفا وقتی فتوحات اسلامی شروع میشود و مسلمانها میآیند در بلادی که فتح کردند، با فرقههای مختلف روبرو میشوند. امتهای مختلفی رو، علمای مذاهب مختلف، ادیان مختلف. اینجا بحثهای کلامی خیلی رایج میشود بین مسلمانان. آره دیگر طبقه دوم به بعد دیگر بعد پیغمبر. این باعث میشود که زبانهای دیگر میآید به زبان عربی آمیخته میشود. آن کلمات فطری عرب از دست میرود و بحث از لغات و الفاظ و اعراب و اینها میشود پای ثابت بحثهای تفسیری. جلوتر میآیند هی فاصله میگیرند. هی بعدی میآید توضیح میدهد این کلمه نسل قبلی معنایش چه بوده؟ مثل الان مثلاً، بلا تشبیه بلا تشبیه مثلاً شرح مثنوی مولوی یا مثلاً شرح دیوان حافظ. هرچه جلوتر میآییم، انقدر که الفاظ نسلهای بعدی عجیب میشود و کلمات عوض میشود و اینها، تفسیر نسلهای بعدی به این است که بیایند هی آن کلمه را توضیح بدهند. آقا! این معنایش این است. آن نسل اول خوب میفهمیده این معنایش چه است؛ ولی نسلهای بعدی. الان اشعار حافظ را شما توی مدرسه بخوانی، هیچکس نمیفهمد. آن چیز میگوید که ابن بطوطه سفرنامه دارد. کتاب «الرحله» دیدید؟ بخوانید اوقات فراغتتان اگر میخواهید تفریح کنید، سرگرم بشوید. سفرنامه ابن بطوطه را بخوانید، خیلی کتاب جذابی است. حالا مختصرش را هم نوشتند، همین نشر معارف خلاصه کرده. تنها سفر نرو دیگر. خیلی خلاصه است؛ ولی کلش هم عربیاش هم ترجمه فارسیاش توی بعضی از نرمافزارهای نور هم هست، ترجمهاش و عربیاش و اینها. میآید یک دور کره زمین را میچرخد دیگر. در قرن ۸ تقریباً یا آخر هفت یا اول... بعد میرود سمت آسیای شرقی، سمت ژاپن، ایران میآید. اصفهان میرود. قم میآید. مشهد میرود. خیلی وقایع خیلی داستانهای جالب. تقریباً هرجایی میرود، ابن بطوطه خاطرات عجیب. میرود سمت سیبری و اینها، سگهای... چه است توی برفها حرکت میکنند؟ اسم خاصی دارد. سورتمه، موهایش خیلی بلند. آره سوار آن میشود و بعد داستانها میگوید. خیلی چیزهای جذابی میگوید که مثلاً من دیدم که این سورتمهران که سورتمه را دارد... این فیلمهای چیزی هم دارد دیگر. شلاق میزند سگها میروند و موجودات دیگر میروند توی آن سرما. این سگم خیلی ناز دارد، چون میداند که آن به این محتاج است. یککم غذاش دیگر یککم بیاحترامی بهش بکند، بعد با این صحبت... خیلی چیزهای جالبی میگوید. جزیرهای رفتم توی اطراف حالا مثلاً ژاپن فعلی. دیدم یک حاکم ایرانی دارد. ایرانیها از قدیم... بعد میگوید که این حاکم با اهل و عیالش رفته بود توی کشتی. این توی کشتی رفته بود بساط شراب، کنیز و آوازهخوان و رقص و موسیقی و لهو و لعب و اینها برپا بود و میزدند و میکوبیدند. از قدیم اهل این چیزها بودیم. شعری میخواندند. پرسیدم این چه است؟ گفتند این شعر حافظ است. نزدیک بودند به حافظ دیگر. مثال بود که آنهایی که نسل اول بعد حافظ بودند، اینها را توی کاباره میخواندند، باهاش میرقصیدند. قرآن همین شکلی است. نسل اولی که معاصر با قرآن بوده، خود قرآن که برایش خوانده میشده میفهمیده هرچه جلوتر آمده، بین خود عربها هی کتابهای تفسیری شده برای رفع حجاب این فاصله. هی از آن دوران معاصرت فاصله گرفته. هی تفسیرها شده اعراب و بیان و الفاظ و لغت. ارتباطات، زبان یونانی آمده، زبان چه آمده، هی زبانهای مختلف، کلماتشان و فرهنگشان رخنه کرده در فرهنگ عرب. هی فاصله گرفته، دور شده از قرآن. تفاسیر بعدی هی آمده این فاصله را از بین ببرد. این هم نکته مهم.
بعد میگویند که در اواخر سلطنت اموی و اول سلطنت عباسی، یعنی اواخر قرن اول هجری، فلسفه یونان ترجمه شد به زبان عربی و بین علمای اسلام منتشر شد و همهجا دیگر مباحث عقلی شد ورد زبانها و نقل مجالس. و از یک طرف دیگر هم مقارن با این بحثهای فلسفی، مطالب عرفانی و صوفیگری هم آمد توی عالم اسلام. یک تعدادی از مردم به اینها تمایل پیدا کردند. دیگر به جای برهان و استدلال علمی و عقلی و فقهی و این چیزها، دیگر میرفتند معارف دینی را از راه مجاهده و ریاضت نفس و این چیزها. مثلاً قطبشان چه میگوید، مرادشان چه میگوید، دیگر کاری به فقه و علما و فلسفه و استدلال و اینها نداشتند.
از طرف چهارم یک تعدادی از مردم هم سطحی بودند. به همان تعبدات صرف ظواهر اکتفا میکردند که از صدر اسلام در قالب دستورات پیغمبر بود و رسیده بود. دیگر کاری نداشتند به عقل و فکر خودشان. اینها برای فهم آیات دیگر نهایتاً به حدیث اکتفا میکردند و در فهم معنای حدیث هم هیچگونه مداخلهای نمیکردند. فقط به ظاهر اینها تعبد. اگر هم احیاناً بحثی از قرآن میکردند، فقط به جهات ادبی او بلاغت این آیات و نکات. الان نکات ریاضیاتی و این چیزها خیلی کار دارند. یوتیوب میبینید فیلمهایی که معجزه عددی قرآن، معجزه علمی قرآن. الان اینها خیلی همش چون فضای دنیا همش فضای معجزات علمی و فلان و این حرفها است که آقا این کتاب علمی نیست و به ساینس نمیخوره و فلان و اینها. این الانها خیلی هی میخواهند آن آیاتی که جنبه این شکلی دارد بحث... به هر حال، در کنار همین عوامل یک عامل دیگری هم بود که آن هم سبب تفاوتها میشد؛ که اختلاف مذاهب که انقدر بین مسلمانها تفرقه افتاده بود، بین مذاهب اسلامی توی هیچ جامعهای کلمه واحدی نمانده بود غیر از «لا اله الا الله و محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم». در تمام مسائل اسلامی اینها اختلاف پیدا کردند. یکجا میدیدم که عباسیها حتی قبله را از مردم... یعنی قبله هم دچار اختلاف شده بودند. یعنی امت مذاهب در مورد قبله هم دچار اختلاف. یعنی جهت قبله را هم تغییر داده بودند. یعنی زوایایی که... یعنی مردم دستگاه چیز که نبود که... نه! مفهومی که یکی است، مصداقی همان کعبه. مساجد یکی اینوری شده و یکی آنوری شده. تا این حد اختلافات پررنگ شده بود. توی حرم امیرالمؤمنین علیه السلام دیدید دیگر. یک تعدادی اینور بالاسر وایمیستند کج میکنند. تو حرم، تو صحن هم یک تعدادی صاف وایمیستند. نماز جماعت نمیروی. گفتم خب مشکل دارد. گفت: «یعنی در عدالت اینها بحث داری؟» گفتم: «نه! بحث سر این است: قبله را مواظبت...» برامون دستگاه که میگذاریم، یک انحراف دارد. در حرم امیرالمؤمنین اینها هم به هر دلیلی نمیخواهند کج وایستند. وقتی شما علم به این داری که قبله اینوری است، یک درجه اگر پیدا کند نمازت باطل است. کج وایستد جماعت آنجوری. حالا تو خود حرم امیرالمؤمنین مشکلات را داریم. دو تا قبله داریم توی حرم امیرالمؤمنین.
این پنج تا عامل باعث شد که روش اهل علم در تفسیر قرآن کریم تفاوت پیدا کند و در طریقه بحث از معانی آیات قرآن تفرق پیدا کنند. هر جمعیتی بیاید برای خودش یک طریق درست بکند بر طبق طریقه مذهبی خودش. همان عدهای که به اصطلاح محدث بودند در فهم معانی آیات اکتفا میکردند به آن چیزهایی که از صحابه و تابعین بهشان رسیده بود. هرجا هم که توی تفسیر آیه روایتی نرسیده بود، توقف میکرد. نکاتی عرض کرد: در مورد این آیه چیزی نمیشود گفت. برای اینکه نه الفاظش آن ظهوری را دارد که احتیاج به بحث و اعمال فکر نداشته، شفاف نیست. نه روایت ذیلش رسیده که معنا کرده باشد. باید توقف کرد. باید بگوییم: «کل من عند الله.» از راسخون فی العلم چه کار میکردند؟ گفتند: «کل من عند الله.» همه آیات قرآن میشود متشابه. آنی که روایت تفسیر برگردانی به روایات برگرد...
خوب متکلمین که اقوال مختلفی در مذهب داشتند، همین اختلاف مسلک وادارشان کرد که در تفسیر فهم معانی آیات قرآن اسیر آرای مذهبی خودشان بشوند. یک عدهای قائل مثلاً به عصمت انبیا بودند، قائل به خطای انبیا بودند. یکجوری تفسیر میکردند خطای انبیا، یک عده یکجوری تفسیر میکردند عصمت انبیا. با پیشفرضشان و اینها. ببین! این را قبلاً عرض کردم. بله، ممکن است ما با قرآن برسیم به نکته کلامی، به قاعده کلامی. آن درش بحثی نیست. مسئله این است که یک قاعده کلامی داشته باشیم اول به عنوان پیشفرض، به عنوان مبنا و هرجای قرآن که میرویم جلو، آخر دوباره برگردیم به همین قاعده. مگر اینکه آن قاعده را از خود قرآن و محکمات قرآن که مثالی که... جز احکم محکمات قرآن به تعبیر علامه طباطبایی. جز آن قله محکمات قرآن. هرجا که میبینی دارد یک جای دیگر میکشد، دوباره برگرد همینجا. «الرحمن علی العرش استوی»، «یدالله فوق ایدیهم». حالا این یک بخشیشها. خیلی جاهای دیگر کشیده میشود به جاهای دیگری که خدا یک تشبهی دارد براش ایجاد میشود، یک تمثیلی دارد ایجاد میشود تا بویی از تشبه و تمثیل آمد: «لیس کم...» آره، توالت باران که خیلی لطایف داریم. حالا ماها همین در حد مشکلاتمان بیشتر همین تجسم و اینها است. برای خدا قائل به جسم و اینها میشود؛ ولی آن لطایفش برای انبیا و اولیا حقایق و لطایف و اینها خیلی بالاتر است که دارد شائبهای ایجاد میکند. مخصوصاً تسبیحهایی که تو قرآن به کار رفته: «فسبحان الله حین تمسون و حین تسبحون». خب چرا؟ چرا اینجا تسبیح میکند؟ برای اینکه یک وقت خیال نکنی که مثلاً این ساعت و وقت و اینها به ساحت الهی دخالت دارد. یعنی خدا به ساعت بگنجد و مثلاً به ساعت بیاید. تازه این هم خیلی. تا حرف از ساعت میشود تسبیح میکند. انگار شما خدای این ساعت را با خدای آن ساعت داری بینش تفاوت قائل میشوی. خدای صبح و خدای غروب. میگوید این ساعت قبل طلوع و قبل غروب مثلاً چیز کن، نماز بخوان و فلان و اینها. انگار معنایش این است که خدا هم وقتهای دیگر وقت ندارد و نمیشود باهاش تماس گرفت و مسدود میکند. اهل کلام، متکلمین مبانی خودشون را آوردند در تف...
کلی نکاتی علامه در شیعه در اسلام دارد که نمیخواهم بهش خیلی نکات فوقالعادهای درس دیگر به اینها پرداخت که ساختار درس کلاممان را به هم میریزد. الان بگویم شبهه. آیا تو طوری معنا میکنند که به آن آرا موافق باشد. اگر آیهای مخالف یکی از آن آرا بود، تأویلش میکنند آن هم طوری تعبیر میکنند که باز مخالف بقیه آرای مذهبیشان نباشد. متکلمین اینجور با قرآن برخورد کردند.
فلاسفه باز داستان دیگری داشتند در تفسیر قرآن. اینها خودشان دو تا مشرب بودند: مشرب مشاء و مشرب اشراق. مشائیها بحث و تحقیق را فقط از راه استدلال معتبر میدانستند. اشراقیها میگفتند غیر از استدلال ما حقایق و معارف را باید از راه تهذیب نفس و جلا دادن دل و ریاضت و اینها کشف کنیم. مشائیها وقتی که میآمدند در مورد قرآن بحث میکردند، هرچه از آیات قرآن در مورد حقایق ماوراء طبیعت و در مورد خلقت و حدوث آسمان و زمین و برزخ و معاد بود، همه را تحویل میکردند. حتی باب تحویل انقدر توسعه پیدا کرده بود که هر چیزی، هر آیهای که با مسلمات فلسفی اینها جور درنمیآمد، آن را که تحویل میکردند هیچ، اگر با فرضیات اینها هم جور درنمیآمد، باز هم تحویلش میکردند. با مسائل قطعیشان که هیچ، با مسائل محتملشان هم اگر جور درنمیآمد، آن را هم تحویل میکردند. عقل است دیگر، قرآن که خلاف عقل چیزی نمیگوید. همان فهم ابتدایی سادهاش را میکند معیار. میگوید این عقل به این رسیده، قرآن هم که خلاف عقل نمیگوید، نمیشود بین عقل و نقل تعارض صورت گیرد. اگر تعارض صورت گرفت، درستش کنیم. از کجا معلوم که فهمیدی درست است؟ این هم یک چالشی است دیگر. خیلی این متأسفانه الان خیلی رایج است. آیات الاحکام، دیه و قصاص، آیات اجتماعی و سیاسی و اینها. این مسئله خیلی رایج است.
خدمت شما عرض کنم که نسبت به قصص انبیا، تاریخ مثلاً حضرت موسی فلان، حضرت ابراهیم فلان کار را... به مقدسات اینها توهین کرد، بت اینها را برداشته برده شکسته. آقا! خلاف مشی انبیا. انبیا آمدند برای گفتگوی مسالمتآمیز. «ادخلوا فیسلم» به مقدسات اینها توهین؟ خود قرآن گفته. پس اینجا ابراهیم را باید تحویلش کنیم. بگوییم نه، این بتها را نشکست. منظور این بود که این های توهمات و انگارههای فرضی خودتان را بشکنید. توی آمریکای آقا اینجوری تفسیر میکند، به زبان فارسی، ایرانی بوده رفته آنجا و هستم. متأسفانه از اینها زیاد است.
گلستان متصوفین هم. اینها اشتغالشان به تفکر و سیر در باطن خلقت بود و اعتناشان به آیات انفسی بود و به عالم ظاهر و آیات آفاقی چون بیتوجه بودند، به طور کلی باب تنزیل قرآن یعنی ظاهر قرآن را رها کردند. رفتند فقط چسبیدند به تحویل. این باعث شد که مردم دیگر باب تحویل را هم دیگر باز شد. آقا! هرجایی که هر چیزی نمیخورد به مشرب اینها، اصلاً کلاً بخوره، همهچیز را میگرفتند از همان اول تحویلش میکردند. این هم خیلی رایج است توی این تفاسیر قدیمی. همه آیات قرآن را چه احکام چه تاریخ، چه مسائل مختلف، همش تحویلی، همش جنبههای باطنی و مسائل و به سمت مسائل باطنی. آقا! آیه در مورد طلاق است، در مورد طهارت است، در مورد مواقع است. میگوید نه، این منظور نکاح اسماء است که در باطن عالم دو تا اسم با همدیگر زوجیت پیدا میکنند. آقا! این دارد در مورد «وانکحوا الایامی» نه این «ایامی» منظور کسی است که قیم ندارد و آن کسی است که امام بالاسرش نبوده است. او را باید با ولی مرشدش زوجیت داده میشود. مثلاً هرچه دیگر رسیدند، نه این فقط آن را دارد میگوید. شأن قرآن که دخالت به اینکه این را زن بده، شوهر بده اینها، شأن خدا این حرفها. کتاب عرف... درست شد؟ کتاب عرفانی که نمیآید بگوید آن را زن ندارد، آن یکی شوهر ندارد و این طلاق دادی، دو تا... تو در حد عرف هم نماند دیگر. مردم کوچه و خیابان هم همه تحویل میکردند. با جرأتش افتاد بین اینها. به تعبیر علامه، جرأت پیدا کردند. دیگر مرز و حدی برایش نمیشناختند. هرکی هرچه دلش میخواست میگفت. مطالب شعری که فقط توی عالم خیال مؤثره. این سوره قدر را مثلاً الان هم داریمها، تفسیر تحویلی میکنند. البته با تحویل درست مشکلی نداریم. تحویل هم خودش یک بحث خیلی مفصل چند جلسه اجمالی در موردش صحبت ولی اینجور بافتن که حالا این سلام «هیه حتی مطلع الفجر» شب سلامت است و امشب نمیخواهد قرآن را سر بگیری و امشب شب سلامت است، باید دلت را سالم کنی و بعد برای سلامت باید چه مناجات و دعا و این حرفها. اصلاً قرآن... آن یکی میآید میگوید صلات اصلاً چیز نیست، صلات یعنی توجه به خدا. «اقم الصلاة ل ذکر»، گفتهها. هرکسی به هر نحوی دوست دارد به قبله و مبله و اینها هم هرجا هر طوری که احساس میکنی داری توجه به خدا. کجای قرآن این نمازی که آخوندها گفتند و کلمه صلات باشد با این توضیحات، صلات کاملاً مشعر که هیچ، دال بر این... حمید صلات مثل... آن آیهای که میفرماید سلاح موقع صلات در دست داشته باشید و اینها که خواندم، آن یکی طایفه بیاید به نام ملحق بشود. صلات یعنی توجهی که نه قبله دارد و نه صورت خاص و فلان و اینها دارد. که دیگر اینها مشغول توجه مشغول توجه با اسلحه بیاسلحه نشسته ایستاده جلو عقب جماعت فرادا این حرفها دیگر ندارد. درست شد؟
به هرچه آقا خزعبلات اضافه میشود، تکلیف من و شما بیشتر میشود. حجابهایی که هی باید کنار زده میشد. حالا حجابهای ادبی بود که این همه زحمت کشیدند حجابها را. الان انقدر حجابهای فکری و فطری و اینها هست. یعنی بر فطرتها حجاب افتاده و فاصله شده بین معارف قرآن و مردم. ذهنیتهای انقراضی خود خوبان ما قرآن را یکجوری با جامعه تطبیق بدهند. به معنای ممکن است روح قرآن تحت تأثیر قرار... مسائل یعنی پیشفرضهایشان دخیل بشود در برداشتشان از قرآن. اصلاً گاهی تح... آیات قتل. آیاتی که حالا ممکن است حساسیت ایجاد... حجم خیلی. بله، این یک شعبه دیگری از تحریف به نام تعطیل. تعطیل هم یک شعبه دیگر از تحریف که سکوت آنجایی که بیان لازم است. کتمان. خود قرآن به شدت به مسئله کتمان حساسیت نشان داده و سنگینترین لعنهایی که در قرآن بهش اشاره شده، لعن آن کسانی که «یکتمون البینات» بینات را کتمان میکنند. دارد تحریف صورت میگیرد. آن علما، آن خواص، آن رهبان، به مستحفظ، آن حافظان معارف اینها سکوت میکنند. اینها بیان نمیکنند. اینها شفافسازی نمیکنند در فرمایشات امام راحل قبل از انقلابم. اینها که دستور مائده دارد که شما چرا این قول اسمی که بیان شد شماها چرا سکوت کردید؟ خدا توبیخ میکند علمای یهود و نصارا شما چرا در برابر این قول اسم سکوت کردید. این هم یعنی یک تحریف از جانبی دارد صورت میگیرد. یعنی یک حرف غلطی دارد ترویج پیدا میکند. این بینات باید زنده باشد. شما این را نمیآورید. این حالا به یک معنا تحریف خود بینات نیست ولی تعطیل بیناتی که منجر به تحریف بیانات یا گاهی به اسم قرآن یا گاهی به اسم قرآن نیست. جفتش مطرح کردند. این مباحث خودش قر کدام حوزه است. یک وقت حوزه احکام و سنتها و اینها است، ایران حوزه معارف. آن حوزه معارف هم یک وقتی در اصل توحید است، یک وقت در تفاوت قضیه هارون علیه السلام است که آن هم سکوت کتمان بینات است. آن هم در زمره آن آیاتی است که کتمان بینات کردند. جناب هارون سکوت کرده. نه اینجا در برابر این قضیه انحراف کار من نیست، کار موسی است. کار موسی نه اینکه به من چه کلاً ولش کن. بعضیها کلاً سیستمشان کلاً ولش کن. به قول شما حتی گاهی حواسمان متأسفانه دعوا میشود فحشمان میدهند. فلان حرف را زدیم چقدر فحشمان دادند. من... در این حدش من اقدام عملی نمیتوانستم بکنم. من گفتم بهشان گوسالهپرستی نکنید. من گفتم یادتان باشد موسی بهتان چه گفت. ولی اقدام نمیتوانستم بکنم. اقدامش کار تو جلو. به اسم تو دارند این کار را انجام. موسی الهه هارون شفاف بکنی خدای من نیست. فاطمیه که وارد ایام فاطمیه شدیم امیرالمؤمنین سکوت میکند، حضرت زهرا سلام الله علیها سخن. او که سکوت میکند، کتمان بینات که نمیکند. خودش متهم است توی این قضیه. هر حرفی که بزند به تفرقه دامن میزند. سخن گفتنش اینجا بینات را بیشتر دچار مبهمات. ولی فاطمه زهرا وقتی که حرف میزند، بیانات شفاف است. هیچ اتهامی، هیچ حرفی در مورد او جایگاهش محفوظ است. امیرالمؤمنین متهم به اینکه دنبال حکومت، دنبال ریاست. دعوا سر قدرت. حضرت زهرا سلام الله علیها دختر پیغمبر تا این حد که کشته بشود. اینی که قبرش مخفی بشود و اجازه ندهد که بهش نماز خوانده بشود. چه کار کی باشد توی این عرصه؟ این مهم است. وگرنه تفاوتی نیست بین امیرالمؤمنین و یک حقیقت، یک جان. این خیلی مهم است.
این وضع تفسیر قرآن در قرون گذشته به این شکل بود؛ ولی در قرن حاضر مسلک تازهای در تفسیر پیدا شد. یک تعدادی که خودشان را مسلمان میدانند در اثر فرورفتگی در عالم طبیعت و امثال آن که اساسش حس و تجربه است و غوطهور شدن در مسائل اجتماعی که اساسش تجربه و آمارگیری است، روحیه حسیگری پیدا کردند. حسگرایی. همه آیات قرآن را حمل بر همین امور ظاهری. خیلی رایج. یک کسی، آخوند آخوندی به بنده میگفت این ملائکه که در قرآن آمده، منظورش موجودات فضایی است. هرکدام را یکجوری تحویل میکرد. آقا! این سوره صافات این مثلاً سوره فلانه این سوره فلان. آدم چه میشود؟ همه را یکجوری یک چیزی میچسباند بهش. همهچیز در حد همین مسائل. بهشتی که گفته بهشت طبقاتی است. دنیاتون بهشت میشود جایی که «لا یسمعون فیها لغوا ولا تأثیما» «لایجهدون الذنوب» میشود دیگر. کسی به کسی ظلم نمیکند. تجاوز نیست. حرف بد نمیزنند. یک جای دیگر به ما گفتند که ما نمیخواهیم. حالا گاهی خیلی غلیظ است در حد انکار غیب است. گاهی هم غیب را انکار نمیکند. حتی گاهی غیب را هم میگوید غیب یعنی چیزی که دیده نمیشود. موجود دیده نمیشود. جن هم غیب. غیب نیست جن موجود مادی است دیگر. همین غیبش موجودات مادی. به هر حال این دیگر آقا خطرش بیشتر است. توی این چیزهایی که ما باهاش مواجهیم این دوره. این دورهای است که با حسگرایی مواجه. یا به طرف مذهب فلاسفه مادی و حسی سابق اروپایی تمایل پیدا کردند.
یک وقتی بنده هفت هشت سال پیش مهدی نصیری را میشناسید دیگر؟ نمیشناسی؟ متأسفانه. ایشان میشوند مهدی نصیری. یک طلبهای بود خیلی انقلابی بود. خیلی خیلی انقلابی. دیگر زیادی انقلابی بود. بعد هم مال همین مکتب تفکیک و این چیزها بود و ضد فلاسفه و ضد عرفا و همه را به رگبار معروف بود دیگر. یعنی مثلاً در این مناظراتی که میشد بین آنهایی که طرف فلسفه و عرفان که مخالفشند معمولاً سردمدار آن مخالفین یکیشان آقای نصیری با هم هم بحث و جدل و اینها داشت. مناظراتش فیلمهایش هست و کتاب مینوشت، مقاله مینوشت، همه را به رگبار میبست. از ملاصدرا و اینها گرفته تا نمیدانم رجب علی خیاط و همه هرکدام به نحوی بیمحابا هم حمله میکرد. یعنی احترام اینها را خیلی نگه... ما البته به خاطر آن بعد انقلابی ایشان یک رفاقتی با ایشان داشتیم. ایشان هم آمد سراغ ما. پیام گروهی داریم شما عضو شو. پیام محبتآمیز میفرستاد و منزلش دعوت کرد به ما شام داد و شاید باورتان هم نشود در آن شامی که یکیشان نادر طالبزاده بود، آن شبی که شام خوردیم خانههای نصیری، خدمت شما عرض کنم که ایام یککمی شروع کرد در مورد حجاب و اینها مواضع گرفتن و اینها که خوب خرده خرده تفاوتش از دیگران داشت احساس میشد. بنده یک چیزی گفتم سال ۹۷ اینها به نظرم یک چیزی نوشتم، توییت کردم که اینها چون فصل مشترکشان با غربیها حسگرایی است. فکت تاریخی هم آوردم که اساساً جریان ضد فلسفی و اخباریگری در تاریخ شیعه اینها حدوثشان معادل با جریان رنسانس است. این را مطالعه کنید خیلی چیز عجیبی است. اخبار دیگری مصادف مقارن با رنسانس. خیلی چیز عجیبی است. آقا! اینها انقدر متحجر آنجا انقدر فضا فضای تمدن و توسعه و تجدد و عبور از ظواهر و اصلاً رنسانس دارد میگوید از این کتاب و متون و اینها عبور کن. بعد یکهو جریان اخباری شکل بگیرد؟ مگر میشود؟ فضای غالب دنیا وقتی که این است چرا یکهو اخبار شکل میگیرد در حالی که نه نقطه مشترک جفتشان این است که جمودگرایی، حسگرایی، ظاهرگرایی. این نقطه مشترک جفتشان است. گفتم آنجا قضیه این بود اینجا هم قضیه این است. همین آقا و دیگرانی که از جنس او هستند عاقبت و آخر داستانشان مشترک میشود با همین غرب جنایتکار و اینها. آخر یکی میشوند با همدیگر. ایشان حالا خیلی قضایا برایش پیش آمد و تا دو سه سال پیش که رفت کانادا و شد جز کارشناسهای اینترنشنال و دعوت از ترامپ برای حمله به ایران و شادی بعد از ترور رهبری و آقا بمب اتم بزن و همهشان را بزن و تا اینجاها دیگر رفته. چرا؟ چون نقطه اشتراکشان حسگرایی و ظاهرگرایی است. بله، قضیه ظاهرش این است که اینها خیلی متحجرند. متحجرین هم مشکلشان همان ظاهرگرایی است. چرا انجمن حجتیه با ساواک و پهلوی و آمریکا و اینها آخر دستش توی یک کاسه است؟ در حالی که اینها انقدر سفت امام زمان میگویند. آنها هیچی قبول ندارند. این نقطه... این خیلی نکته عجیبی استها. روی این خیلی فکر کنید. نقطه اشتراک اینها ظاهرگرایی و حسگرایی است که این متأسفانه خیلی گاهی پیشانی پینهبسته ما. حتی بین مخالفین امیرالمؤمنین، خوارج چطور یکهو همداستان میشوند با معاویه؟ تو نماز شب اینجور میخوانی، قرآن میخوانی غش میکنی، بعد این شرابخواری که بت میسازد، آخر خط سیاسی یکی میشود؟ میتوانی با معاویه توی یک خط سیاسی باشی؟ جفتی اقدام کنید برای قتل ابن ملجم. پشت قضیه که اسنادی دارد، اسناد تاریخی دارد. یک بحث جدی هم میطلبد، یک کلاس خودش. پشت قضیه قتل امیرالمؤمنین آن کسی که حمایت کرد، حمایت اقتصادی و رسانهای و نظامی و تجهیزاتی برای ابن ملجم معاویه بود. شما باورتان میشود که ابن ملجم و معاویه یکجایی دست به دست هم بدهند؟ تصور کردید؟ عجیب نیست برایتان؟ قاب مشترک همیشه داشتند. آن هم قاب ظاهرگراییشان است. آنها به ظاهر دنیا چسبیدند، اینها هم ظاهر الفاظ چسبیدند. این هم از قرآن فقط ظاهرش را قبول دارد، فقط این هیچ میلی، هیچ حرکتی به سمت باطن ندارد. آن هم همین. و این نقطه اشتراک آخر یکجایی باطنش خودش را نشان میدهد. توی قتل رهبر شهید انقلاب. توی داستان فلسطین و غزه خودش را نشان میدهد. خیلی عجیب استها. خیلی عجیب است. از آن نکات فوقالعادهای که روش باید خیلی فکر کرد. و ما گرفتار اینها بین خودمان هم هستیم. تفسیر هم بین اینها اسیر. فقه هم توی دست اینها اسیر شده. معارف هم توی دست اینها. روایات هم توی دست اینها. اصول کافی و بحار هم توی دست اینها اسیر. و یک قیامی که باید کرد این است که این را از چنگال اینها باید درآورد. امام خمینی (رضوان الله علیه) یکی از ابعاد قیامش این بود و فرمود: «سختترین بعد قیام من این بود.» فرمود: «خون دلی که پدر پیرتان از دست این جماعت خورده، از صدام و شاه نخورد.» چون مبارزه با اینها خیلی سخت است، خیلی سخت است. صدام که وضعش معلوم، شاه هم حتی وضعش. ولی آن عمامه به سری که ادعای فقاهت میکند و هر کلمهای که میگوید یک استناد میکند به وسائل الشیعه، اصول کافی. کفر انجمن حجتیه را چه شکلی میخواهی نشان بدهی؟ کفر آخوند درباری را چه شکلی میخواهی نشان بدهی؟ به تعبیر رهبر شهید شیعه انگلیسی. کفر شیعه انگلیسی. زندهکردن هیئتها را ببینید دیگر. آقا! عراق هم توضیح بدهند. قبض کردن بغداد و کربلا و نجف و... الان خب بعد این قضایا لو رفته. بله، اینهمه خانههای مقدس ریخته شد. الان دیگر جایگاهی ندارند. یک زمانی عراق مگر کسی میتوانست بگوید صادق شیرازی؟ ۱۵ سال پیش یک کلمه اگر تعریض به ایشان میکردید، ۷ بار اعدامت میکرد. الان بدون خریدار. طیفی باشد ولی خب خیلی فضا عوض شد. قضیه داعش و بعدش توی قضیه داعش اینها خودشان را نشان دادند. یکدانه از اینها به دفاع از حرم برنخاست. اینها که اینهمه حرم حرم میکردند و ده تا کانال برای امام حسین داشتند، یکدانه تیر نمیانداختند برای دفاع از حرم امام حسین، برای دفاع از حرم حضرت زینب. برای بقیع چه حرفها و چه داستانها و یک کلمه اینها با آل سعود درگیری و چالش نداشتند. توی قضیه منا و فلان و اینها یک ذره اینها اختلافی چیزی... خیلی عجیب استها. همین را که انقدر تند و تی... به شما میگفتند که شماها سعودی شدید که میگویید هفته وحدت. سکوت کردید در مورد تخریب قبور ائمه بقیع. شما عامل تخریب قبور ائمه بقیع. بعد یکهو قضیه منا میشود، یکهو قضیه یمن میشود، هیچ خبری. اینجا که شما شدین قاتل یمنیها؟ با هم دست...
این جریان ظاهرگرا این شکلی داشتین. وقت کلاس تمام شد. انشاءالله فردا یک مقداری بیشتر در مورد این جریان حسگرایی و ظاهرگرایی صحبت بکنیم و خطری که امروز اینها در تفسیر دارند و چالشی که یک بخش جدی از چالش علامه طباطبایی با همین بخش جدی از منتقدین و مخالفین تفسیر المیزان همین است.
صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهر.
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد و آله الطیبین الطاهرین لعنت الله علی القوم الظالمین من الان الی قیام یوم الدین.
در مورد انواع تفسیر نکاتی عرض شد. علامه، قرآن در اسلام را سه مدل تفسیری بیان فرموده بودند که آن شیوه مطلوبش، طریقه سوم بود. طریقه سوم چه طریقی بود؟ تفسیر قرآن به قرآن. انشاءالله نکاتی را عرض میکنیم. قبلش یک توضیح دیگری در مورد اقسام تفسیر عرض بکنیم تا برسیم به قرآن.
این تفاسیر یک سیر تاریخی داشتند. یعنی از اول به این دستهبندی نبودند، آرامآرام و تدریجی هی این سبکهای متفاوت شکل گرفت. خوب، دانستن اینها کمک میکند به اینکه بفهمیم جایگاه تفسیر المیزان و روش تفسیری علامه کجای تاریخ تفسیر است. البته خب، تاریخ تفسیر بحث خیلی مفصلی دارد. برنامههای معرفتم آثاری در این زمینه دارد، کتابهای دیگر هم نوشته شده و خود آن درسهای متعدد میطلبد. ما یک اجمالی داریم و مرور سریع انشاءالله خواهیم داشت.
خوب، اتفاقات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و خیلی مسائل دیگر در جامعه باعث تحول آن میشود. جامعه هی تحول پیدا میکند و عقلانیت و درک مردم عوض میشود؛ و خب با عقلانیت مردم درواقع طرف است. مثل قرآن و تفسیر قرآن به مرور درش تحول ایجاد میشود. جامعه اسلامی و مفسران هم قسمتی از این جامعه، از این مسئله مستثنی نیستند. از طرفی، اقتضای هر مسیر تحولی این است که در طول زمان افرادی میآیند با طرز فکرهای مختلف و نوآوری به خرج میدهند.
یک کسی از اساتید دانشگاه، هیئت علمی دانشگاه فردوسی، از دوستان ما، خیلی صمیمی و به ما محبت دارد. یک جوانی به ایشان گفته بود که این ولایت فقیه اگر درست است و اگر فلان و بر حق و اینها، چرا قبلیها نگفتند؟ یعنی هیچکس تا قبل امام خمینی نفهمید؟ یکدانه فهمید آمد گفت؟ جوابش چه میشود؟ گفتم: «جواب زیاد دارد؛ ولی در حد سی ثانیه اگر بخواهم جواب بدهم، دو تا جواب نقضی دارد. حالا جواب حلّیش بماند. دو تا جواب نقضش این است که یک کسی میتواند بیاید اشکال کند بگوید: آقا! این تحولاتی که در علم فقه و علم اصول ایجاد شد، تا قبل شیخ انصاری هیچکس نفهمید؟ فقط شیخ انصاری فهمید؟ این تحولاتی که در تفسیر ایجاد شد، تا قبل علامه طباطبایی هیچکس نفهمید؟ فقط علامه طباطبایی فهمید؟» کجا؟ جواب خوبی بود، خندید. گفتم: «فعلاً همین دو کلمه. صد تا جواب دارد. اصل این فرضیه غلط است که تا قبل امام خمینی مرحوم نراقی چیزهایی که در مورد امام خمینی قویتر نباشد، ضعیفتر نیست.» و دیگرانی بودند. برخی مثل مرحوم لاری همین ولایت فقیه را اجرا میکردند در یک دوره در بخشهایی از تاریخ. کرکی، بله مرحوم شفتی، محقق کرکی... حالا به هر حال، یک نکته همین است. یعنی این فرضیه غلط است که قبلیها هرچه بوده فهمیدهاند و درست بوده است و ... .
نه آقا! شیخ طوسی آمد تحولات ایجاد کرد. علامه حلی آمد تحولات ایجاد کرد. شیخ انصاری آمد تحولات ایجاد کرد؛ و همینجور فقه هرچه جلوتر آمده هنوز... بله، اینهمه بزرگانی که در روزگار... آفرین! هوش مصنوعی را هیچکس نفهمید مثلاً؟ یکهو فلانی فهمید؟ مثلاً دنیا به سمت پیشرفت، علم به سمت پیشرفت. قدیمیها نفهمیدند؟ اصلاً داستان همین است. قدیمیها نمی... قدیمی بنایی را میگذارند، یککم جلوتر، بعدیها میفهمند. سوره «قل هو الله» برای آخرالزمان، اوایل سوره حدید مال آخرالزمان؛ و از این قبیل. پس داستان تفسیر هم همین است. پاسخ با علامه طباطبایی دارم، یک اشکال به خود علامه طباطبایی هم بوده دیگر: قبلاً هیچکدام نفهمیدند تفسیر این است؟ شما امام خمینی اعتراض کنید و علامه طباطبایی استدلال برنامه طباطبایی اعتراض کنیم امام خمینی. پس این هم آقا نقش دارد. این تحولات علم هی پیشرفت میکند و جلوتر که میآید، قویتر میشود. حتی همین روشهای تفسیری.
البته من هنوز نرسیدم، شاید هم حالا اطلاعاتم حتماً که اطلاعاتم ناقص است، شاید به خاطر اطلاعات ناقصم به اینکه حالا مثلاً بعد علامه طباطبایی کسانی تفسیر را یک مرحله جلوتر آورده باشند، هنوز به این نرسیدم؛ ولی اگر این اتفاق هم بیفتد، کما اینکه بعد ملاصدرا جریان نوصدرایی مثل خود علامه طباطبایی آمد فلسفه ملاصدرا را یک پله انداخت جلو. بعد شیخ انصاری دیگرانی آمدند فقه شیخ انصاری را یک پله انداختند. اشکالاتش، آن تعاقب عینی را شیخ در مکاسب میفرماید که من این را متوجه نشدم مثلاً، به این سادگی حلش کردند بزرگانی که نسلهای بعد شاگردان شیخ انصاری؛ یا در رسائل مطالبی ایشان دارد. آخوند میآید. آخوند خراسانی شاگرد شیخ انصاری است، انقدر ارتقاء داده علم اصول را؛ و از این قبیلها کاملاً طبیعی است. میگفت هرکسی که ملاصدرا را نقد میکند، با ملاصدرا نقدش میکند. این حرف درستی است. عنایت ملاصدرا یاد گرفته، فکر کردند و تعقل و استدلال و برهان را و حالا سر سفره نشسته. بگو هرکسی در فقه هر نظریهای میدهد، حتی مخالف شیخ انصاری، از شیخ انصاری یاد گرفته. اینها به یک معنا درست است. در تفسیر هم همین است. در تفسیر هم از این به بعد هرکسی در قرآن در تفسیر قرآن به قرآن نظریه، نوآوری، نقد، مطلبی داشته باشد، سر سفره علامه طباطبایی است. این نیستش که بگوییم دارد رد میکند علامه طباطبایی را، نخیر، دارد تقویت میکند همان بنیان، همان بنیانی که علامه بر آن ایستاده بوده. این خیلی نکته مهمی استها. خیلی باید به این توجه کرد.
در مقدمه المیزان ایشان یک بحثی را مطرح میکند در مورد تاریخ تفسیر. عرض کردم ما مقدمه را از اول شروع نکردیم به خواندن. پراکنده نکات مقدمه المیزان را داریم عرض میکنیم. قدیمیترین و اولین مفسرین یک جمعی از صحابهاند؛ مثل ابن عباس، عبدالله بن عمر، ابی بن کعب، عبدالله بن مسعود و دیگران که خب اینها دنبال تفسیر بودند. البته خلفا هم به اینها چشم خوشی نشان نمیدادند، روی خوش نشان نمیدادند. آن داستان عبدالله بن مسعود معروف است دیگر که خلیفه دوم چه کرد با او بابت تفسیر قرآن؟ سر او را شکست و او را تبعید کرد، حق تفسیر نداری و ممنوع کرد تفسیر قرآن. روایت هم فقط آنی که ما میگوییم و اجازه میدهیم منتشر بشود. همه روایتها را هم که جمع کرد، همه را هم احراق کردند، آتش زدند روایت پیغمبر را. منظور از صحابه اینجا غیر از امیرالمؤمنین و اهل بیت است. از صحابه بهترین صحابه کی بود؟ گفت: «سلمان.» گفت: «یعنی تو علی را به عنوان بهترین صحابه قبول نداری؟» در مورد صحابه سؤال کردم، در مورد جان پیغمبر سؤال نکردی؟ «انفسنا و انفسکم» که جان پیغمبر، آن هم «نسائنا»، آن هم «ابنائنا». بقیه میشوند صحابه مباهله. این پنج تا را جدا کرد دیگر. بقیه میشوند صحابه. تازه آن هم صحابه. صحابه یوسف هم در زندان کافر بودند دیگر. «صاحب السجن، ارباب متفرقون خیر ام الله» این آیه قرآن مگر نیست؟ مگر نمیگوید اینها مشرک بودند؟ اگر مشرک نبودم که به اینها نمیگفت «ارباب متفرقون خیر» بعد میگوید «یا صاحب السجن». اینها صحابه پیغمبر بودند. نص صریح قرآن در مورد دو تا صحابه پیغمبر، به نظرم بخش مشترک صحابه، یعنی صحابه که پیامبر را دیده و بهش... بله، ولی همانها را هم باز به قرآن که آخه آنها قائل به عصمت اینها هستند، بله تعریف از صحابه این است. بله، صاحب غار، آنجا هم همین مصاحبت... «اصحابی کمثل النجوم». تعبیر «اصحابی» در مورد اهل بیت به کار رفته. تو آن... یعنی اینجا اهل بیت از صحابه خارجاند. آنجا صحابه فقط به اهل بیت... میکند. فقط دوازده نفر صحابه. دوازده نفر دو نوبت اهل سنت هم هستها. در مورد صحابه رسماً اینها را بعضیهایشان منافق دانسته. عبدالله بن عبید را دارد، سوره منافقون داریم، سوره جمعه داریم، با اینهمه سورههای مختلف، سوره توبه داریم، سوره انفال داریم، همه آیات در مورد صحابه پیغمبر. پس ما اینجا در مورد صحابه که میگوییم طبقه اول مفسرین، منظور غیر از امیرالمؤمنین و اهل بیت است.
عمده چهارچوب تفسیری صحابه این شکلی بود: اینها به جهات ادبی آیات کار داشتند. شأن نزول آیات را کار داشتند. یک مختصری استدلال میکردند به آیات برای توضیح آیات دیگر. یعنی خیلی کم، خیلی کمرنگ تفسیر قرآن به قرآن؛ و یک مقداری هم تفسیر روایی دارند که استناد میکنند به کلام پیغمبر ذیل آیات. آن هم بیشتر در باب قصص و معارف مبدأ و معاد. خب بیشتر هم همینها است دیگر. یعنی عمده روایات تفسیری که محل اعتنا است، یکی در مورد قصههای قرآنی است، یکی در مورد معاد است. خیلی آنجاها نقش روایات پررنگ است. صحبت بشود که عرض کردیم در مورد جایگاه این در مورد طبقه اول مفسرین.
طبقه دوم بعد از صحابه، میشوند تابعین. که خب در تفاسیر اهل سنت نقش تابعین خیلی پررنگ است. حتی بین شیعه هم در آثار قدیمی، مجاهد، قتاده، ابن ابی لیلا، شعبی، سدی و دیگران. سدی... سدا؟ سدا بعید میدانم به این سدا باشد. سعدی شاید و دیگران. اینها تفسیر قرآن کردند که اینها در دو قرن اول هجرت. اولین کسی که در زمان تابعین کتاب تفسیر نوشت سعید بن جبیر بود که ایشان سال ۴۶ هجری از دنیا رفته. قتاده ایشان را داناترین تابعین در تفسیر. در این دوره هم روش تفسیری تغییری نکرد و همان جریان صحابه، همان روش صحابه بود. چیزی اضافه نکردند به آن چیزی که صحابه در تفسیر گفته. تنها چیزی که اضافه کرده بودند این بود که روایات را بیشتر کردند به نسبت قبلی. روایات بیشتری بیان کردند که متأسفانه این روایت بیشتری هم که اضافه کردند خیلیهایش جعلیات یهود و اسرائیلیات است. این خودش یک مقوله دیگر است. این یک درس دیگر. بهترین این خدمت شما عرض کنم که اسرائیلیات خودش یک درس است. اسرائیلیات در روایت تفسیری در بین قصص و معارف مربوط به مبدأ خلقت، چگونگی خلقت انسان، تکوین زمین، دریاها، بهشت، در مورد خطای انبیا، در مورد تحریف قرآن و چیزهای دیگر از این قبیل. آقا روایات جعلی متأسفانه زیاد بود و اینها داخل کردند و هنوز هم داریم در رابطه تفسیری و غیر تفسیری این مشکل را میبینیم؛ جعلیاتی که از این دوره توسط تابعین وارد تفسیر... کلاً به اینها میگویند تابعین دیگر. بیشتر از جانب اهل سنت؛ وگرنه ما که بیشتر ما تکیهمان به روایت اهل بیت است. خیلی البته داریم در تفسیر تبیان و اینها هم یا مجمع البیان و اینها قول مجاهد و قتاده و... ولی روایت جعلیشان هم هستها. در تفاسیر شیعه هم هست ولی اعتنای آنها و اعتبار بخشیدن آنها بیشتر باشد. آنها همه تکیهشان همین تفسیر دیگری است.
خب، بعد از پیغمبر در عصر خلفا وقتی فتوحات اسلامی شروع میشود و مسلمانها میآیند در بلادی که فتح کردند، با فرقههای مختلف روبرو میشوند. امتهای مختلفی رو، علمای مذاهب مختلف، ادیان مختلف. اینجا بحثهای کلامی خیلی رایج میشود بین مسلمانان. آره دیگر طبقه دوم به بعد دیگر بعد پیغمبر. این باعث میشود که زبانهای دیگر میآید به زبان عربی آمیخته میشود. آن کلمات فطری عرب از دست میرود و بحث از لغات و الفاظ و اعراب و اینها میشود پای ثابت بحثهای تفسیری. جلوتر میآیند هی فاصله میگیرند. هی بعدی میآید توضیح میدهد این کلمه نسل قبلی معنایش چه بوده؟ مثل الان مثلاً، بلا تشبیه بلا تشبیه مثلاً شرح مثنوی مولوی یا مثلاً شرح دیوان حافظ. هرچه جلوتر میآییم، انقدر که الفاظ نسلهای بعدی عجیب میشود و کلمات عوض میشود و اینها، تفسیر نسلهای بعدی به این است که بیایند هی آن کلمه را توضیح بدهند. آقا! این معنایش این است. آن نسل اول خوب میفهمیده این معنایش چه است؛ ولی نسلهای بعدی. الان اشعار حافظ را شما توی مدرسه بخوانی، هیچکس نمیفهمد. آن چیز میگوید که ابن بطوطه سفرنامه دارد. کتاب «الرحله» دیدید؟ بخوانید اوقات فراغتتان اگر میخواهید تفریح کنید، سرگرم بشوید. سفرنامه ابن بطوطه را بخوانید، خیلی کتاب جذابی است. حالا مختصرش را هم نوشتند، همین نشر معارف خلاصه کرده. تنها سفر نرو دیگر. خیلی خلاصه است؛ ولی کلش هم عربیاش هم ترجمه فارسیاش توی بعضی از نرمافزارهای نور هم هست، ترجمهاش و عربیاش و اینها. میآید یک دور کره زمین را میچرخد دیگر. در قرن ۸ تقریباً یا آخر هفت یا اول... بعد میرود سمت آسیای شرقی، سمت ژاپن، ایران میآید. اصفهان میرود. قم میآید. مشهد میرود. خیلی وقایع خیلی داستانهای جالب. تقریباً هرجایی میرود، ابن بطوطه خاطرات عجیب. میرود سمت سیبری و اینها، سگهای... چه است توی برفها حرکت میکنند؟ اسم خاصی دارد. سورتمه، موهایش خیلی بلند. آره سوار آن میشود و بعد داستانها میگوید. خیلی چیزهای جذابی میگوید که مثلاً من دیدم که این سورتمهران که سورتمه را دارد... این فیلمهای چیزی هم دارد دیگر. شلاق میزند سگها میروند و موجودات دیگر میروند توی آن سرما. این سگم خیلی ناز دارد، چون میداند که آن به این محتاج است. یککم غذاش دیگر یککم بیاحترامی بهش بکند، بعد با این صحبت... خیلی چیزهای جالبی میگوید. جزیرهای رفتم توی اطراف حالا مثلاً ژاپن فعلی. دیدم یک حاکم ایرانی دارد. ایرانیها از قدیم... بعد میگوید که این حاکم با اهل و عیالش رفته بود توی کشتی. این توی کشتی رفته بود بساط شراب، کنیز و آوازهخوان و رقص و موسیقی و لهو و لعب و اینها برپا بود و میزدند و میکوبیدند. از قدیم اهل این چیزها بودیم. شعری میخواندند. پرسیدم این چه است؟ گفتند این شعر حافظ است. نزدیک بودند به حافظ دیگر. مثال بود که آنهایی که نسل اول بعد حافظ بودند، اینها را توی کاباره میخواندند، باهاش میرقصیدند. قرآن همین شکلی است. نسل اولی که معاصر با قرآن بوده، خود قرآن که برایش خوانده میشده میفهمیده هرچه جلوتر آمده، بین خود عربها هی کتابهای تفسیری شده برای رفع حجاب این فاصله. هی از آن دوران معاصرت فاصله گرفته. هی تفسیرها شده اعراب و بیان و الفاظ و لغت. ارتباطات، زبان یونانی آمده، زبان چه آمده، هی زبانهای مختلف، کلماتشان و فرهنگشان رخنه کرده در فرهنگ عرب. هی فاصله گرفته، دور شده از قرآن. تفاسیر بعدی هی آمده این فاصله را از بین ببرد. این هم نکته مهم.
بعد میگویند که در اواخر سلطنت اموی و اول سلطنت عباسی، یعنی اواخر قرن اول هجری، فلسفه یونان ترجمه شد به زبان عربی و بین علمای اسلام منتشر شد و همهجا دیگر مباحث عقلی شد ورد زبانها و نقل مجالس. و از یک طرف دیگر هم مقارن با این بحثهای فلسفی، مطالب عرفانی و صوفیگری هم آمد توی عالم اسلام. یک تعدادی از مردم به اینها تمایل پیدا کردند. دیگر به جای برهان و استدلال علمی و عقلی و فقهی و این چیزها، دیگر میرفتند معارف دینی را از راه مجاهده و ریاضت نفس و این چیزها. مثلاً قطبشان چه میگوید، مرادشان چه میگوید، دیگر کاری به فقه و علما و فلسفه و استدلال و اینها نداشتند.
از طرف چهارم یک تعدادی از مردم هم سطحی بودند. به همان تعبدات صرف ظواهر اکتفا میکردند که از صدر اسلام در قالب دستورات پیغمبر بود و رسیده بود. دیگر کاری نداشتند به عقل و فکر خودشان. اینها برای فهم آیات دیگر نهایتاً به حدیث اکتفا میکردند و در فهم معنای حدیث هم هیچگونه مداخلهای نمیکردند. فقط به ظاهر اینها تعبد. اگر هم احیاناً بحثی از قرآن میکردند، فقط به جهات ادبی او بلاغت این آیات و نکات. الان نکات ریاضیاتی و این چیزها خیلی کار دارند. یوتیوب میبینید فیلمهایی که معجزه عددی قرآن، معجزه علمی قرآن. الان اینها خیلی همش چون فضای دنیا همش فضای معجزات علمی و فلان و این حرفها است که آقا این کتاب علمی نیست و به ساینس نمیخوره و فلان و اینها. این الانها خیلی هی میخواهند آن آیاتی که جنبه این شکلی دارد بحث... به هر حال، در کنار همین عوامل یک عامل دیگری هم بود که آن هم سبب تفاوتها میشد؛ که اختلاف مذاهب که انقدر بین مسلمانها تفرقه افتاده بود، بین مذاهب اسلامی توی هیچ جامعهای کلمه واحدی نمانده بود غیر از «لا اله الا الله و محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم». در تمام مسائل اسلامی اینها اختلاف پیدا کردند. یکجا میدیدم که عباسیها حتی قبله را از مردم... یعنی قبله هم دچار اختلاف شده بودند. یعنی امت مذاهب در مورد قبله هم دچار اختلاف. یعنی جهت قبله را هم تغییر داده بودند. یعنی زوایایی که... یعنی مردم دستگاه چیز که نبود که... نه! مفهومی که یکی است، مصداقی همان کعبه. مساجد یکی اینوری شده و یکی آنوری شده. تا این حد اختلافات پررنگ شده بود. توی حرم امیرالمؤمنین علیه السلام دیدید دیگر. یک تعدادی اینور بالاسر وایمیستند کج میکنند. تو حرم، تو صحن هم یک تعدادی صاف وایمیستند. نماز جماعت نمیروی. گفتم خب مشکل دارد. گفت: «یعنی در عدالت اینها بحث داری؟» گفتم: «نه! بحث سر این است: قبله را مواظبت...» برامون دستگاه که میگذاریم، یک انحراف دارد. در حرم امیرالمؤمنین اینها هم به هر دلیلی نمیخواهند کج وایستند. وقتی شما علم به این داری که قبله اینوری است، یک درجه اگر پیدا کند نمازت باطل است. کج وایستد جماعت آنجوری. حالا تو خود حرم امیرالمؤمنین مشکلات را داریم. دو تا قبله داریم توی حرم امیرالمؤمنین.
این پنج تا عامل باعث شد که روش اهل علم در تفسیر قرآن کریم تفاوت پیدا کند و در طریقه بحث از معانی آیات قرآن تفرق پیدا کنند. هر جمعیتی بیاید برای خودش یک طریق درست بکند بر طبق طریقه مذهبی خودش. همان عدهای که به اصطلاح محدث بودند در فهم معانی آیات اکتفا میکردند به آن چیزهایی که از صحابه و تابعین بهشان رسیده بود. هرجا هم که توی تفسیر آیه روایتی نرسیده بود، توقف میکرد. نکاتی عرض کرد: در مورد این آیه چیزی نمیشود گفت. برای اینکه نه الفاظش آن ظهوری را دارد که احتیاج به بحث و اعمال فکر نداشته، شفاف نیست. نه روایت ذیلش رسیده که معنا کرده باشد. باید توقف کرد. باید بگوییم: «کل من عند الله.» از راسخون فی العلم چه کار میکردند؟ گفتند: «کل من عند الله.» همه آیات قرآن میشود متشابه. آنی که روایت تفسیر برگردانی به روایات برگرد...
خوب متکلمین که اقوال مختلفی در مذهب داشتند، همین اختلاف مسلک وادارشان کرد که در تفسیر فهم معانی آیات قرآن اسیر آرای مذهبی خودشان بشوند. یک عدهای قائل مثلاً به عصمت انبیا بودند، قائل به خطای انبیا بودند. یکجوری تفسیر میکردند خطای انبیا، یک عده یکجوری تفسیر میکردند عصمت انبیا. با پیشفرضشان و اینها. ببین! این را قبلاً عرض کردم. بله، ممکن است ما با قرآن برسیم به نکته کلامی، به قاعده کلامی. آن درش بحثی نیست. مسئله این است که یک قاعده کلامی داشته باشیم اول به عنوان پیشفرض، به عنوان مبنا و هرجای قرآن که میرویم جلو، آخر دوباره برگردیم به همین قاعده. مگر اینکه آن قاعده را از خود قرآن و محکمات قرآن که مثالی که... جز احکم محکمات قرآن به تعبیر علامه طباطبایی. جز آن قله محکمات قرآن. هرجا که میبینی دارد یک جای دیگر میکشد، دوباره برگرد همینجا. «الرحمن علی العرش استوی»، «یدالله فوق ایدیهم». حالا این یک بخشیشها. خیلی جاهای دیگر کشیده میشود به جاهای دیگری که خدا یک تشبهی دارد براش ایجاد میشود، یک تمثیلی دارد ایجاد میشود تا بویی از تشبه و تمثیل آمد: «لیس کم...» آره، توالت باران که خیلی لطایف داریم. حالا ماها همین در حد مشکلاتمان بیشتر همین تجسم و اینها است. برای خدا قائل به جسم و اینها میشود؛ ولی آن لطایفش برای انبیا و اولیا حقایق و لطایف و اینها خیلی بالاتر است که دارد شائبهای ایجاد میکند. مخصوصاً تسبیحهایی که تو قرآن به کار رفته: «فسبحان الله حین تمسون و حین تسبحون». خب چرا؟ چرا اینجا تسبیح میکند؟ برای اینکه یک وقت خیال نکنی که مثلاً این ساعت و وقت و اینها به ساحت الهی دخالت دارد. یعنی خدا به ساعت بگنجد و مثلاً به ساعت بیاید. تازه این هم خیلی. تا حرف از ساعت میشود تسبیح میکند. انگار شما خدای این ساعت را با خدای آن ساعت داری بینش تفاوت قائل میشوی. خدای صبح و خدای غروب. میگوید این ساعت قبل طلوع و قبل غروب مثلاً چیز کن، نماز بخوان و فلان و اینها. انگار معنایش این است که خدا هم وقتهای دیگر وقت ندارد و نمیشود باهاش تماس گرفت و مسدود میکند. اهل کلام، متکلمین مبانی خودشون را آوردند در تف...
کلی نکاتی علامه در شیعه در اسلام دارد که نمیخواهم بهش خیلی نکات فوقالعادهای درس دیگر به اینها پرداخت که ساختار درس کلاممان را به هم میریزد. الان بگویم شبهه. آیا تو طوری معنا میکنند که به آن آرا موافق باشد. اگر آیهای مخالف یکی از آن آرا بود، تأویلش میکنند آن هم طوری تعبیر میکنند که باز مخالف بقیه آرای مذهبیشان نباشد. متکلمین اینجور با قرآن برخورد کردند.
فلاسفه باز داستان دیگری داشتند در تفسیر قرآن. اینها خودشان دو تا مشرب بودند: مشرب مشاء و مشرب اشراق. مشائیها بحث و تحقیق را فقط از راه استدلال معتبر میدانستند. اشراقیها میگفتند غیر از استدلال ما حقایق و معارف را باید از راه تهذیب نفس و جلا دادن دل و ریاضت و اینها کشف کنیم. مشائیها وقتی که میآمدند در مورد قرآن بحث میکردند، هرچه از آیات قرآن در مورد حقایق ماوراء طبیعت و در مورد خلقت و حدوث آسمان و زمین و برزخ و معاد بود، همه را تحویل میکردند. حتی باب تحویل انقدر توسعه پیدا کرده بود که هر چیزی، هر آیهای که با مسلمات فلسفی اینها جور درنمیآمد، آن را که تحویل میکردند هیچ، اگر با فرضیات اینها هم جور درنمیآمد، باز هم تحویلش میکردند. با مسائل قطعیشان که هیچ، با مسائل محتملشان هم اگر جور درنمیآمد، آن را هم تحویل میکردند. عقل است دیگر، قرآن که خلاف عقل چیزی نمیگوید. همان فهم ابتدایی سادهاش را میکند معیار. میگوید این عقل به این رسیده، قرآن هم که خلاف عقل نمیگوید، نمیشود بین عقل و نقل تعارض صورت گیرد. اگر تعارض صورت گرفت، درستش کنیم. از کجا معلوم که فهمیدی درست است؟ این هم یک چالشی است دیگر. خیلی این متأسفانه الان خیلی رایج است. آیات الاحکام، دیه و قصاص، آیات اجتماعی و سیاسی و اینها. این مسئله خیلی رایج است.
خدمت شما عرض کنم که نسبت به قصص انبیا، تاریخ مثلاً حضرت موسی فلان، حضرت ابراهیم فلان کار را... به مقدسات اینها توهین کرد، بت اینها را برداشته برده شکسته. آقا! خلاف مشی انبیا. انبیا آمدند برای گفتگوی مسالمتآمیز. «ادخلوا فیسلم» به مقدسات اینها توهین؟ خود قرآن گفته. پس اینجا ابراهیم را باید تحویلش کنیم. بگوییم نه، این بتها را نشکست. منظور این بود که این های توهمات و انگارههای فرضی خودتان را بشکنید. توی آمریکای آقا اینجوری تفسیر میکند، به زبان فارسی، ایرانی بوده رفته آنجا و هستم. متأسفانه از اینها زیاد است.
گلستان متصوفین هم. اینها اشتغالشان به تفکر و سیر در باطن خلقت بود و اعتناشان به آیات انفسی بود و به عالم ظاهر و آیات آفاقی چون بیتوجه بودند، به طور کلی باب تنزیل قرآن یعنی ظاهر قرآن را رها کردند. رفتند فقط چسبیدند به تحویل. این باعث شد که مردم دیگر باب تحویل را هم دیگر باز شد. آقا! هرجایی که هر چیزی نمیخورد به مشرب اینها، اصلاً کلاً بخوره، همهچیز را میگرفتند از همان اول تحویلش میکردند. این هم خیلی رایج است توی این تفاسیر قدیمی. همه آیات قرآن را چه احکام چه تاریخ، چه مسائل مختلف، همش تحویلی، همش جنبههای باطنی و مسائل و به سمت مسائل باطنی. آقا! آیه در مورد طلاق است، در مورد طهارت است، در مورد مواقع است. میگوید نه، این منظور نکاح اسماء است که در باطن عالم دو تا اسم با همدیگر زوجیت پیدا میکنند. آقا! این دارد در مورد «وانکحوا الایامی» نه این «ایامی» منظور کسی است که قیم ندارد و آن کسی است که امام بالاسرش نبوده است. او را باید با ولی مرشدش زوجیت داده میشود. مثلاً هرچه دیگر رسیدند، نه این فقط آن را دارد میگوید. شأن قرآن که دخالت به اینکه این را زن بده، شوهر بده اینها، شأن خدا این حرفها. کتاب عرف... درست شد؟ کتاب عرفانی که نمیآید بگوید آن را زن ندارد، آن یکی شوهر ندارد و این طلاق دادی، دو تا... تو در حد عرف هم نماند دیگر. مردم کوچه و خیابان هم همه تحویل میکردند. با جرأتش افتاد بین اینها. به تعبیر علامه، جرأت پیدا کردند. دیگر مرز و حدی برایش نمیشناختند. هرکی هرچه دلش میخواست میگفت. مطالب شعری که فقط توی عالم خیال مؤثره. این سوره قدر را مثلاً الان هم داریمها، تفسیر تحویلی میکنند. البته با تحویل درست مشکلی نداریم. تحویل هم خودش یک بحث خیلی مفصل چند جلسه اجمالی در موردش صحبت ولی اینجور بافتن که حالا این سلام «هیه حتی مطلع الفجر» شب سلامت است و امشب نمیخواهد قرآن را سر بگیری و امشب شب سلامت است، باید دلت را سالم کنی و بعد برای سلامت باید چه مناجات و دعا و این حرفها. اصلاً قرآن... آن یکی میآید میگوید صلات اصلاً چیز نیست، صلات یعنی توجه به خدا. «اقم الصلاة ل ذکر»، گفتهها. هرکسی به هر نحوی دوست دارد به قبله و مبله و اینها هم هرجا هر طوری که احساس میکنی داری توجه به خدا. کجای قرآن این نمازی که آخوندها گفتند و کلمه صلات باشد با این توضیحات، صلات کاملاً مشعر که هیچ، دال بر این... حمید صلات مثل... آن آیهای که میفرماید سلاح موقع صلات در دست داشته باشید و اینها که خواندم، آن یکی طایفه بیاید به نام ملحق بشود. صلات یعنی توجهی که نه قبله دارد و نه صورت خاص و فلان و اینها دارد. که دیگر اینها مشغول توجه مشغول توجه با اسلحه بیاسلحه نشسته ایستاده جلو عقب جماعت فرادا این حرفها دیگر ندارد. درست شد؟
به هرچه آقا خزعبلات اضافه میشود، تکلیف من و شما بیشتر میشود. حجابهایی که هی باید کنار زده میشد. حالا حجابهای ادبی بود که این همه زحمت کشیدند حجابها را. الان انقدر حجابهای فکری و فطری و اینها هست. یعنی بر فطرتها حجاب افتاده و فاصله شده بین معارف قرآن و مردم. ذهنیتهای انقراضی خود خوبان ما قرآن را یکجوری با جامعه تطبیق بدهند. به معنای ممکن است روح قرآن تحت تأثیر قرار... مسائل یعنی پیشفرضهایشان دخیل بشود در برداشتشان از قرآن. اصلاً گاهی تح... آیات قتل. آیاتی که حالا ممکن است حساسیت ایجاد... حجم خیلی. بله، این یک شعبه دیگری از تحریف به نام تعطیل. تعطیل هم یک شعبه دیگر از تحریف که سکوت آنجایی که بیان لازم است. کتمان. خود قرآن به شدت به مسئله کتمان حساسیت نشان داده و سنگینترین لعنهایی که در قرآن بهش اشاره شده، لعن آن کسانی که «یکتمون البینات» بینات را کتمان میکنند. دارد تحریف صورت میگیرد. آن علما، آن خواص، آن رهبان، به مستحفظ، آن حافظان معارف اینها سکوت میکنند. اینها بیان نمیکنند. اینها شفافسازی نمیکنند در فرمایشات امام راحل قبل از انقلابم. اینها که دستور مائده دارد که شما چرا این قول اسمی که بیان شد شماها چرا سکوت کردید؟ خدا توبیخ میکند علمای یهود و نصارا شما چرا در برابر این قول اسم سکوت کردید. این هم یعنی یک تحریف از جانبی دارد صورت میگیرد. یعنی یک حرف غلطی دارد ترویج پیدا میکند. این بینات باید زنده باشد. شما این را نمیآورید. این حالا به یک معنا تحریف خود بینات نیست ولی تعطیل بیناتی که منجر به تحریف بیانات یا گاهی به اسم قرآن یا گاهی به اسم قرآن نیست. جفتش مطرح کردند. این مباحث خودش قر کدام حوزه است. یک وقت حوزه احکام و سنتها و اینها است، ایران حوزه معارف. آن حوزه معارف هم یک وقتی در اصل توحید است، یک وقت در تفاوت قضیه هارون علیه السلام است که آن هم سکوت کتمان بینات است. آن هم در زمره آن آیاتی است که کتمان بینات کردند. جناب هارون سکوت کرده. نه اینجا در برابر این قضیه انحراف کار من نیست، کار موسی است. کار موسی نه اینکه به من چه کلاً ولش کن. بعضیها کلاً سیستمشان کلاً ولش کن. به قول شما حتی گاهی حواسمان متأسفانه دعوا میشود فحشمان میدهند. فلان حرف را زدیم چقدر فحشمان دادند. من... در این حدش من اقدام عملی نمیتوانستم بکنم. من گفتم بهشان گوسالهپرستی نکنید. من گفتم یادتان باشد موسی بهتان چه گفت. ولی اقدام نمیتوانستم بکنم. اقدامش کار تو جلو. به اسم تو دارند این کار را انجام. موسی الهه هارون شفاف بکنی خدای من نیست. فاطمیه که وارد ایام فاطمیه شدیم امیرالمؤمنین سکوت میکند، حضرت زهرا سلام الله علیها سخن. او که سکوت میکند، کتمان بینات که نمیکند. خودش متهم است توی این قضیه. هر حرفی که بزند به تفرقه دامن میزند. سخن گفتنش اینجا بینات را بیشتر دچار مبهمات. ولی فاطمه زهرا وقتی که حرف میزند، بیانات شفاف است. هیچ اتهامی، هیچ حرفی در مورد او جایگاهش محفوظ است. امیرالمؤمنین متهم به اینکه دنبال حکومت، دنبال ریاست. دعوا سر قدرت. حضرت زهرا سلام الله علیها دختر پیغمبر تا این حد که کشته بشود. اینی که قبرش مخفی بشود و اجازه ندهد که بهش نماز خوانده بشود. چه کار کی باشد توی این عرصه؟ این مهم است. وگرنه تفاوتی نیست بین امیرالمؤمنین و یک حقیقت، یک جان. این خیلی مهم است.
این وضع تفسیر قرآن در قرون گذشته به این شکل بود؛ ولی در قرن حاضر مسلک تازهای در تفسیر پیدا شد. یک تعدادی که خودشان را مسلمان میدانند در اثر فرورفتگی در عالم طبیعت و امثال آن که اساسش حس و تجربه است و غوطهور شدن در مسائل اجتماعی که اساسش تجربه و آمارگیری است، روحیه حسیگری پیدا کردند. حسگرایی. همه آیات قرآن را حمل بر همین امور ظاهری. خیلی رایج. یک کسی، آخوند آخوندی به بنده میگفت این ملائکه که در قرآن آمده، منظورش موجودات فضایی است. هرکدام را یکجوری تحویل میکرد. آقا! این سوره صافات این مثلاً سوره فلانه این سوره فلان. آدم چه میشود؟ همه را یکجوری یک چیزی میچسباند بهش. همهچیز در حد همین مسائل. بهشتی که گفته بهشت طبقاتی است. دنیاتون بهشت میشود جایی که «لا یسمعون فیها لغوا ولا تأثیما» «لایجهدون الذنوب» میشود دیگر. کسی به کسی ظلم نمیکند. تجاوز نیست. حرف بد نمیزنند. یک جای دیگر به ما گفتند که ما نمیخواهیم. حالا گاهی خیلی غلیظ است در حد انکار غیب است. گاهی هم غیب را انکار نمیکند. حتی گاهی غیب را هم میگوید غیب یعنی چیزی که دیده نمیشود. موجود دیده نمیشود. جن هم غیب. غیب نیست جن موجود مادی است دیگر. همین غیبش موجودات مادی. به هر حال این دیگر آقا خطرش بیشتر است. توی این چیزهایی که ما باهاش مواجهیم این دوره. این دورهای است که با حسگرایی مواجه. یا به طرف مذهب فلاسفه مادی و حسی سابق اروپایی تمایل پیدا کردند.
یک وقتی بنده هفت هشت سال پیش مهدی نصیری را میشناسید دیگر؟ نمیشناسی؟ متأسفانه. ایشان میشوند مهدی نصیری. یک طلبهای بود خیلی انقلابی بود. خیلی خیلی انقلابی. دیگر زیادی انقلابی بود. بعد هم مال همین مکتب تفکیک و این چیزها بود و ضد فلاسفه و ضد عرفا و همه را به رگبار معروف بود دیگر. یعنی مثلاً در این مناظراتی که میشد بین آنهایی که طرف فلسفه و عرفان که مخالفشند معمولاً سردمدار آن مخالفین یکیشان آقای نصیری با هم هم بحث و جدل و اینها داشت. مناظراتش فیلمهایش هست و کتاب مینوشت، مقاله مینوشت، همه را به رگبار میبست. از ملاصدرا و اینها گرفته تا نمیدانم رجب علی خیاط و همه هرکدام به نحوی بیمحابا هم حمله میکرد. یعنی احترام اینها را خیلی نگه... ما البته به خاطر آن بعد انقلابی ایشان یک رفاقتی با ایشان داشتیم. ایشان هم آمد سراغ ما. پیام گروهی داریم شما عضو شو. پیام محبتآمیز میفرستاد و منزلش دعوت کرد به ما شام داد و شاید باورتان هم نشود در آن شامی که یکیشان نادر طالبزاده بود، آن شبی که شام خوردیم خانههای نصیری، خدمت شما عرض کنم که ایام یککمی شروع کرد در مورد حجاب و اینها مواضع گرفتن و اینها که خوب خرده خرده تفاوتش از دیگران داشت احساس میشد. بنده یک چیزی گفتم سال ۹۷ اینها به نظرم یک چیزی نوشتم، توییت کردم که اینها چون فصل مشترکشان با غربیها حسگرایی است. فکت تاریخی هم آوردم که اساساً جریان ضد فلسفی و اخباریگری در تاریخ شیعه اینها حدوثشان معادل با جریان رنسانس است. این را مطالعه کنید خیلی چیز عجیبی است. اخبار دیگری مصادف مقارن با رنسانس. خیلی چیز عجیبی است. آقا! اینها انقدر متحجر آنجا انقدر فضا فضای تمدن و توسعه و تجدد و عبور از ظواهر و اصلاً رنسانس دارد میگوید از این کتاب و متون و اینها عبور کن. بعد یکهو جریان اخباری شکل بگیرد؟ مگر میشود؟ فضای غالب دنیا وقتی که این است چرا یکهو اخبار شکل میگیرد در حالی که نه نقطه مشترک جفتشان این است که جمودگرایی، حسگرایی، ظاهرگرایی. این نقطه مشترک جفتشان است. گفتم آنجا قضیه این بود اینجا هم قضیه این است. همین آقا و دیگرانی که از جنس او هستند عاقبت و آخر داستانشان مشترک میشود با همین غرب جنایتکار و اینها. آخر یکی میشوند با همدیگر. ایشان حالا خیلی قضایا برایش پیش آمد و تا دو سه سال پیش که رفت کانادا و شد جز کارشناسهای اینترنشنال و دعوت از ترامپ برای حمله به ایران و شادی بعد از ترور رهبری و آقا بمب اتم بزن و همهشان را بزن و تا اینجاها دیگر رفته. چرا؟ چون نقطه اشتراکشان حسگرایی و ظاهرگرایی است. بله، قضیه ظاهرش این است که اینها خیلی متحجرند. متحجرین هم مشکلشان همان ظاهرگرایی است. چرا انجمن حجتیه با ساواک و پهلوی و آمریکا و اینها آخر دستش توی یک کاسه است؟ در حالی که اینها انقدر سفت امام زمان میگویند. آنها هیچی قبول ندارند. این نقطه... این خیلی نکته عجیبی استها. روی این خیلی فکر کنید. نقطه اشتراک اینها ظاهرگرایی و حسگرایی است که این متأسفانه خیلی گاهی پیشانی پینهبسته ما. حتی بین مخالفین امیرالمؤمنین، خوارج چطور یکهو همداستان میشوند با معاویه؟ تو نماز شب اینجور میخوانی، قرآن میخوانی غش میکنی، بعد این شرابخواری که بت میسازد، آخر خط سیاسی یکی میشود؟ میتوانی با معاویه توی یک خط سیاسی باشی؟ جفتی اقدام کنید برای قتل ابن ملجم. پشت قضیه که اسنادی دارد، اسناد تاریخی دارد. یک بحث جدی هم میطلبد، یک کلاس خودش. پشت قضیه قتل امیرالمؤمنین آن کسی که حمایت کرد، حمایت اقتصادی و رسانهای و نظامی و تجهیزاتی برای ابن ملجم معاویه بود. شما باورتان میشود که ابن ملجم و معاویه یکجایی دست به دست هم بدهند؟ تصور کردید؟ عجیب نیست برایتان؟ قاب مشترک همیشه داشتند. آن هم قاب ظاهرگراییشان است. آنها به ظاهر دنیا چسبیدند، اینها هم ظاهر الفاظ چسبیدند. این هم از قرآن فقط ظاهرش را قبول دارد، فقط این هیچ میلی، هیچ حرکتی به سمت باطن ندارد. آن هم همین. و این نقطه اشتراک آخر یکجایی باطنش خودش را نشان میدهد. توی قتل رهبر شهید انقلاب. توی داستان فلسطین و غزه خودش را نشان میدهد. خیلی عجیب استها. خیلی عجیب است. از آن نکات فوقالعادهای که روش باید خیلی فکر کرد. و ما گرفتار اینها بین خودمان هم هستیم. تفسیر هم بین اینها اسیر. فقه هم توی دست اینها اسیر شده. معارف هم توی دست اینها. روایات هم توی دست اینها. اصول کافی و بحار هم توی دست اینها اسیر. و یک قیامی که باید کرد این است که این را از چنگال اینها باید درآورد. امام خمینی (رضوان الله علیه) یکی از ابعاد قیامش این بود و فرمود: «سختترین بعد قیام من این بود.» فرمود: «خون دلی که پدر پیرتان از دست این جماعت خورده، از صدام و شاه نخورد.» چون مبارزه با اینها خیلی سخت است، خیلی سخت است. صدام که وضعش معلوم، شاه هم حتی وضعش. ولی آن عمامه به سری که ادعای فقاهت میکند و هر کلمهای که میگوید یک استناد میکند به وسائل الشیعه، اصول کافی. کفر انجمن حجتیه را چه شکلی میخواهی نشان بدهی؟ کفر آخوند درباری را چه شکلی میخواهی نشان بدهی؟ به تعبیر رهبر شهید شیعه انگلیسی. کفر شیعه انگلیسی. زندهکردن هیئتها را ببینید دیگر. آقا! عراق هم توضیح بدهند. قبض کردن بغداد و کربلا و نجف و... الان خب بعد این قضایا لو رفته. بله، اینهمه خانههای مقدس ریخته شد. الان دیگر جایگاهی ندارند. یک زمانی عراق مگر کسی میتوانست بگوید صادق شیرازی؟ ۱۵ سال پیش یک کلمه اگر تعریض به ایشان میکردید، ۷ بار اعدامت میکرد. الان بدون خریدار. طیفی باشد ولی خب خیلی فضا عوض شد. قضیه داعش و بعدش توی قضیه داعش اینها خودشان را نشان دادند. یکدانه از اینها به دفاع از حرم برنخاست. اینها که اینهمه حرم حرم میکردند و ده تا کانال برای امام حسین داشتند، یکدانه تیر نمیانداختند برای دفاع از حرم امام حسین، برای دفاع از حرم حضرت زینب. برای بقیع چه حرفها و چه داستانها و یک کلمه اینها با آل سعود درگیری و چالش نداشتند. توی قضیه منا و فلان و اینها یک ذره اینها اختلافی چیزی... خیلی عجیب استها. همین را که انقدر تند و تی... به شما میگفتند که شماها سعودی شدید که میگویید هفته وحدت. سکوت کردید در مورد تخریب قبور ائمه بقیع. شما عامل تخریب قبور ائمه بقیع. بعد یکهو قضیه منا میشود، یکهو قضیه یمن میشود، هیچ خبری. اینجا که شما شدین قاتل یمنیها؟ با هم دست...
این جریان ظاهرگرا این شکلی داشتین. وقت کلاس تمام شد. انشاءالله فردا یک مقداری بیشتر در مورد این جریان حسگرایی و ظاهرگرایی صحبت بکنیم و خطری که امروز اینها در تفسیر دارند و چالشی که یک بخش جدی از چالش علامه طباطبایی با همین بخش جدی از منتقدین و مخالفین تفسیر المیزان همین است.
صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهر.
نظرات
برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید.
جلسات مرتبط
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
سخنرانیهای مرتبط
محبوب ترین جلسات درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه پانزدهم
درباره المیزان
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
در حال بارگذاری نظرات...