جلسه بیست و چهارم: عقل و اجتهاد در تفسیر؛ مرز فهم قرآن و تفسیر به رأی
00:51:58
علامه طباطبایی با شکستنِ حصارِ تنگِ الفاظ و مفاهیمِ ذهنی، قرآن را از ساحتِ متن به اقلیمِ حقایقِ عینی میبرد تا «تأویل» نه یک معنایِ ثانویه، که پلی میانِ جانِ مطهر و «امالکتاب» باشد. این مسیر، سفری است برای گذر از ظواهرِ عربیِ آیات به باطنِ علویِ آنها، که تنها در سایهی طهارتِ قلب و رسوخ در علم، حقیقتِ مکنونِ کلامِ وحی را برای اهلِ شهود آشکار میکند.
معرفی
جایگاه عقل در فهم آیات و نقد تعطیل اندیشه در تفسیر
حجیت بدیهیات عقلی؛ نمونه قبح عقاب بلا بیان
اصل امتناع تناقض؛ نقد اعتباربخشی به برداشتهای متعارض
مرز اجتهاد مستدل با تحمیل پیشفرضهای شخصی به قرآن
اختلاف اجتهادی مفسران و امکان خطا در فهم ظواهر آیات
تأثیر حب و بغض در داوری و برداشت از معارف دینی
تقدم محکمات قرآن و روایات بر پیشفرضهای فلسفی و عرفانی
آزاداندیشی و رهایی از پیشداوری؛ شرط تدبر معتبر در قرآن
حجیت بدیهیات عقلی؛ نمونه قبح عقاب بلا بیان
اصل امتناع تناقض؛ نقد اعتباربخشی به برداشتهای متعارض
مرز اجتهاد مستدل با تحمیل پیشفرضهای شخصی به قرآن
اختلاف اجتهادی مفسران و امکان خطا در فهم ظواهر آیات
تأثیر حب و بغض در داوری و برداشت از معارف دینی
تقدم محکمات قرآن و روایات بر پیشفرضهای فلسفی و عرفانی
آزاداندیشی و رهایی از پیشداوری؛ شرط تدبر معتبر در قرآن
متن
!! توجه: متن زیر توسط هوش مصنوعی تولید شده است !!
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد. اللهم صل علی محمد و آل محمد و آله الطیبین الطاهرین و لعنت الله علی القوم الظالمین من الآن الی قیام یوم الدین.
عرض شد که تفسیر روایی و اجتهادی دو قسم تفسیرند. علامه طباطبایی به نحوی هر دو را دارد و به نحوی هیچکدام از این دو قسم تفسیر هم نیست. نه تفسیر روایی مشهور است و نه تفسیر اجتهادی مشهور. هیچکدام از اینها نیست. از یک طرف در برابر روایات، ایشان اجتهاد میکند، ولی نه اجتهادی که بین اهل سنت رایج است؛ اجتهاد مبتنی بر قرآن.
در مورد قسمت روایی که بعضی از مفسرین هم فقط روایات را قبول دارند، مرحوم علامه میفرمایند (بحثهایی که بعداً انشاءالله فرصت بشود، بیشتر به آن میپردازم، اگر فرصت نشود که دیگر حالا بعد در جلسات دیگر و درس دیگری باید به آن پرداخته شود) در مورد جایگاه روایات و تفاسیر روایی، اینهایی که به روایات در تفسیر پرداختند، در این روشی که اینها پیش گرفتند، خطا رفتند؛ برای اینکه با این روش، عقل و فکر از کار میافتد و در حقیقت گفتند ما حق نداریم در فهم آیات قرآنی، عقل و شعور خودمان را به کار ببریم. فقط باید ببینیم ابن عباس یا فلان صحابه دیگر چه معنایی نقل کرده است. در حالی که اولاً قرآن کریم نه فقط عقل را از اعتبار نینداخته، بلکه معقول هم نیست که آن را از اعتبار بیندازد؛ چون اگر بخواهد از اعتبار بیندازد، شما همین را با چه چیزی میخواهید بفهمید؟ با عقلتان، درست است؟ اگر بخواهد عقل را از کار بیندازد، بعد استدلال بیاورد برایش، شما با چه چیزی میخواهی استدلال را بپذیری؟ یا استدلال نمیآورد اصلاً در مقام اثباتش نیست که بپذیرم، یا میخواهد ثابت بکند که من بپذیرم؛ میخواهد ثابت بکند، استدلال میآورد. وقتی استدلال میآورد، من با چه چیزی باید بپذیرم؟ تعارض میشود، دور میشود که من با عقلم باید بپذیرم که به عقلم اعتنا نکنم. با عقلم باید بپذیرم که عقل من حجت نیست. خوب، اگر عقلم حجت نیست، پس چطور همین الان عقلی که دارد این را میفهمد و میگوید همین، این حرف عقلی، چطور حجت است که محتوایش این است که آن چیزی که عقل تو میفهمد، حجت نیست؟ باب گفتگو با انسان اساساً بسته میشود. اصلاً باب هرگونه استدلال و فهم و همه چیز بسته میشود. اصلاً هیچ چیزی به هیچ کسی دیگر نمیتواند انتقال پیدا کند. چه بخواهد بگوید عقلت حجت باشد، چه بخواهد بگوید عقل حجت نباشد، بالاخره تو با عقل خودت باید این را بفهمی. وقتی عقل تو حجت نباشد، فهمش این را به تو تفهیم میکند که بفهمی. اگر هم از اسم جهل است که واضح است که دیگر اصلاً طبیعت ازش لازم نیست روشن شود.
آقا، برای اینکه اعتبار قرآن و کلام خدا بودن و حتی وجود خدا به وسیله عقل برای ما ثابت شده است. ما خود خدا را با عقل ثابت کردیم. اینکه این قرآن است، با عقل بر ما ثابت شده است. اینکه این کلام خداست، با عقل بر ما ثابت شده است. حالا تو دلالت این کلام خدا بر محتوا، بیاییم عقل را بزنیم کنار؟ بعد جالب است، خود آیات قرآن هم بعضیهایش به وضوح دلالت دارد. دیگر حالا هر جلسهای یک چند تا نکته قرآنی لابلای (حرفهایمان) میگوییم که فضای درسمان معطر بشود. این آیه قرآن از آیات عجیب است در مقام اعتباربخشی به عقل در سوره مبارکه نساء، آیه ۱۶۵: «رسلاً مبشرین و منذرین لئلا یکون للناس علی الله حجة بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیماً». میگوید من پیامبران را فرستادم برای چه؟ برای اینکه دیگر حجتی برای شماها نماند، به نفع شما «علی الله» نه «علیکم». من که من اتمام حجت کردم با شما برای اینکه بعدها شما نتوانید یقه من را بگیرید (خیلی لطیف است) نه اینکه بعدها من بتوانم یقه شما را بگیرم. «بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیما». چون کسی نمیتواند یقه او را بگیرد، راهی باز نمیکند برای اینکه کسی حجت داشته باشد. خوب، یعنی چه؟ یعنی اگر انبیاء نبودند، ما حجت داشتیم. حجت داشتیم یعنی چه؟ خیلی زود رسیدی به نتیجه. دو تا پله را رد شویم. از پارکینگ پریدی توی پشت بام. آسانسوری سوار…
چه میگویند؟ چگونه ثابت میکند حجیت عقل را؟ میگوید شما خودتان مینشستید فکر میکردید و میفهمیدید که مؤاخذه بابت چیزی که علم به آن نداشتید، بیانی نسبت به آن نداشتید. این میشود «قبح عقاب بلا بیان». «عقاب بلا بیان» قبیح است و این را با چه چیزی فهمیده بودید؟ با عقلتان. و این چیزی که با عقلتان فهمیده بودید، مبنا قرار میدادید برای اینکه یقه منِ خدا را بگیرید و آن موقع هم یقه گرفتنتان درست بود. من در برابر شما پاسخ نداشتم، محکوم بودم. مگر میشود؟ خب، چگونه محکوم میشود؟ چون آنی که عقل شما فهمیده، درست است و حجت است که من محکوم میشوم. درست فهمیدی؟ بله، همین است. بله، «عقاب بلا بیان» قبیح است. بله، درست میگویی. بله، آنی که عقل تو فهمیده، درست است و حجت. بله. البته معنایش این نیست که هر وقت هر جا عقل ما هر چیزی را فهمید، درست باشد ها. فیالجمله حجیت عقل ثابت است. فیالجمله کجا؟ چقدر؟ چه شکلی؟ با چه مبنایی؟ چه عقلی؟ در چه اموری؟ «ان هذه الدین لا یصاب بالعقول» این را هم داریم. بله، که با عقلت نمیتوانی بنشینی احکام را، فروع و سنن را، (مسائل) غیر عقلانیهها را با این عقل بدوی، ظاهری، ظاهرنگر شماها (بفهمی). یک سری چیزها همین عقل ظاهرنگر شماها میفهمد ولی یک سری چیزها نه. درست شد؟
خب، پس این اعتبار کردن و اعتبار بخشیدن به عقل (است). ما خود خدا را با عقل ثابت کردیم. حجت بوده است. این «رساله اهلیلجه» را بخوانید. این رسالت… «رساله اهلیلجه». «اهلیلجه» با ه دو چشم. پیدا کردید؟ زیر بغل من بود. خودم کتابش را نداشتم تو بازار، خودم چاپ کرده بودم. امشب زیر بغلمان مشهد جا گذاشتم. یکی از رفقا مشهد میخواهد بیاید، آدرس دادم کتاب فلان جاست و آن هم رفته بود. آن کتاب را نداده بودند، یعنی اشتباهی چیز دیگر فرستاده بودند. دلم تنگ است الان برای اینکه همیشه روی میزم بود، رساله مال امام صادق علیه السلام. یک کتاب بینظیر و فوقالعاده. با یک دانه حلیله. اهلیلجه. حلیله. حالا بزنید حلیله چیست؟ با یک دانه حلیله حضرت خدا را برایش ثابت میکند. آره، آفرین، حلیله. ولی خاصیت درمانیاش شبیه هم (است). با یک دانه حلیله. بعد شما بروید این کتاب را بخوانید، ببینید حضرت چه شکلی استدلال میآورد توحید را برایش ثابت میکند. بعد شبهاتی که او میکند، تو همه مسائل تشکیک میکند و حضرت یک جوری جواب میدهند آدم فقط از درون به رقص میآید، آنقدر قشنگ است. طرف محکوم میشود کامل و موحد شدنش، صدر تا ذیل دین برایش ثابت میشود، همه هم با استدلال، همه با بیانات و بدیهیات و خیلی زیباست. از آن کتابهایی که بیست بار بخواند آدم.
خب، ما خود خدا را با عقل پذیرفتیم. اصل خدا را با عقل پذیرفتیم. قبول بود. حالا حرف خدا را میخواهیم با هم بپذیریم، قبول نیست. مبنای آن کسی که میگوید آقا شما قرآن را نمیتوانید بفهمید، این است که حرف خدا را با عقل نمیتوانی بفهمی. اصل خدا را با عقل میشود فهمید، حرف خدا را با عقل نمیشود فهمید. این تعارض اصول دین ماست. آن اصل سعادت ما بهش بند است. آنجا عقل میتواند بفهمد. اینجا که حالا فروع و جزئیات و یک سری مسائل که جای بخشش و فلان اینها دارد، اینجا عقل نمیتواند بپذیرد. این به هر حال.
و ثانیاً: قرآن کریم حجتی برای کلام صحابه و تابعین و امثال ایشان ثابت نکرده است. از طرفی یک موقع روایات اینها برای ما حجت نیست. حالا احترامشان که خوب بودند و هیچ جا نفرموده «یا ایها الناس هر کسی صحابه پیغمبر باشد هر چه به شما گفت بپذیرید.» «رسول» داریم ولی «مطاع کم صحابه الرسول» نداریم. مثلاً رفیقهای رسولم حلمیام، مثلاً یک چیزی گفت، خود رسول حجت است. خوب، چطور ممکن است حجت کند؟ با اینکه میان کلمات اصحاب، اختلافهای فاحش است. معاویه مثلاً جزو صحابه نزدیک ۲۰۰ تا، به نظرم از توابع پیغمبر، و معاویه کشته. پیامبر کشته. «قاتل و مقتول کلاهما فی الجنة». معصوم تصور کرده. اختلاف شدید است، یعنی شما مسیر قاتل را بروی یا مسیر مقتول را بروی، جفتش هدایت شدی. خیلی خیلی مسخره است که اینها تعارضشان در حدی است که این میخواهد آن را بکشد، آن میخواهد این را بکشد ولی شما هر مسیری بروی، جفتش میروی، بهش هدایت شدی. هدایت شد. جفتش درست است. دیگر چیست؟ این مسیر هم درست است، منتج به نتیجه درست بودن. دیگر چرا این همه اختلاف است؟ اصل عدم تناقض دیگر جزو (اصول) معرفتشناسی، دیگر واضحترین اصل است. دیگر همه معارف، همه بدیهیات بر این اصل مبتنی (هستند). خدشهدار میشود که این بر حق است در عین حالی که بر حق نیست یا در عین حالی که میتواند بر حق باشد یا در عین حالی که میتواند باطل باشد در یک چیز یقینی کاملاً. ما یک یقینی داریم در یک چیزی که کاملاً...
سؤال طولانی بپرس! خیلی مقدمه و مؤخره بگو! دوستت را کامل معرفی کن! اسمش، فامیلش. یکی از اساتید میفرمود که یکی از علما، حالا اسم نمیآورم، در یزد، یک آقای... من منزلشان با پسرش، آدم عادلی (بودیم). توی ماه رمضان بود و گفت: «حاج آقا، ما ماه را دیدیم. ماه شب عید، عید. دو تا عادل بگویند.» ایشان گفتش که: «خودت تنها؟» گفت: «نه، من و پسرم.» گفت: «مطمئنی؟» گفت: «خیلی خب، من میخواهم حکم کنم اینها فردا روزشان را بخورند. عید باشد و اینها. حکم کنم عید است دیگر؟ ما دیدیم، والله به این قرآن قسم من دیدم.» گفت: «برای چه؟» گفت: «درست است من ماه را دیدم ولی بالاخره یک مقدار شکم تویش دارم.» یقین داریم که همه اصحاب بر حقاند ولی به هر حال وقتی دعوا میشود، دیگر یک مقداری شکمان آدم میکند دیگر بین این و آن دعوا شده است.
خلاصه آقا، اینها اینجوریند دیگر. هر کدام از صحابه ولی دقیقاً به صحابه خوب و درستحسابی که میرسند (مثل) سلمان، ابوذر، عمار، به اینها که میرسند، اینها صحابهای هستند که روشان بحث است. به همسران پیغمبر، همه را قبول دارند، نوکرشان هم هستم ولی به حضرت نمیتوانند ارادت داشته باشند. خیلی عجیب استها. خیلی عجیب است واقعاً. «الخبیثات للخبیثین» و این همون سرشت و باطن و سنخیتشان از جنس همونها است. صحابه هم که میگویم، منظورشان آنها است. یک ذره شما ارادت به ابوذر... چون قبر ابوذر را بروید ببینید دیگران و قبرهایشان را چه کارها کردند. وهابیان برای قبر کسی ارزش و اعتباری قائل نیستند ولی همان هم که ارزش قائل نیستند، باز یک احترامی برایشان هست. حالا مثلاً جناب حمزه احترامی دارد ولی قبر ابوذر را بروید ببینید چه اوضاعی امثال عمار را هم که اصلاً قبرشان و تخریب بشود، اگر بشود جسدشان پیدا بشود، سوزانده بشود. اینها صحابه پیامبر نیستند. مقداد و دیگران چی بودند؟ همسران پیغمبر به ام سلمه که میرسند، اعتنایی ندارد، اصلاً کأنه جزو همسران پیغمبر نیست. حضرت خدیجه که سرآمد همسران پیغمبر، اصلاً حرفی از آن نیست. این امالمؤمنینشان مال دیگران است. مال دیگران، همش به دیگران میخورد. خیلی عجیب است اینها واقعاً به نظرم جای تحلیل عمیق (دارد). به هر حال، مگر اینکه بگویی قرآن بشر را به سفسطه یعنی قبول تناقضگوییها دعوت کرده است. خیلی حرف است. اگر قرار باشد قرآن اعتبار بدهد به کلام صحابه، معنایش این است که تناقضگویی را قبول دارد. اصل عدم تناقض برای قرآن نکته است که آقا در عین حالی که میتواند درست باشد، میتواند غلط باشد، میتواند باشد، میتواند نباشد. میشود سفسطه، همین دیگر. صحابه، بالاخره آقایان، این درست میگوید یا آن؟ بالاخره راهی که این رفته، یا درست است یا غلط است. نمیشود هم درست باشد هم غلط باشد.
آفرین آفرین. با یک وهابی کنار کعبه بحث و صحبت میکردیم. بعد حالا بحث مفصلی بود دیگر، به اینجا رسیدیم که آیا حضرت زهرا سلام الله علیها شیخین را قبول داشتند یا نداشتند. سیده نساء عالمین است و نساء اهل جنت و اینها و کتب اهل سنت هم که واضح است که آقا اینها با هم اختلاف داشتند. دیگر از این قضیه واضحتر که حاضر نشد بر جسد او نماز بخواند، مخفیانه دفن شده. آخرین حرفی که زد این بود: ابوبکر در حکم پدر فاطمه بوده، خوب بودند، چرا میخواهی بین اینها دعوا بیندازی؟ آن فامیل پیغمبر بوده، آن پدرخانمش بوده، این هم دخترش بوده، هر دو به پیغمبر میرسند، هوا (؟) هم خوب بودند. ما خبر نداریم بین اینها چی بوده. چرا آخه شما میخواهید اینجا دعوا بیندازید؟ چرا همه را به جان هم میاندازید؟ چرا؟
مصادره مطلوب، یعنی همان چیزی که باید ثابت بشود، جزو مقدمات قضیه فرض میشود. از کجا معلوم اینها با هم خوب بودند؟ از کجا معلوم اینها بینشان اختلافی نبوده؟ همه دعوا سر این است که این ثابت بشود. بعد تو مبنا، خیلی عجیب. و حال آنکه چنین دعوتی نکرده، بلکه در مقابل، دعوت کرده تا در آیاتش تدبر کنند. پس دعوت به تناقضگویی، دعوت به اینکه کلام همه صحابه حجت است، ندارد. بلکه گفته آقا در خود من تدبر کن. من خودم از همه چیز گویاترم. من بیان للناس، من تبیان. کجای کلام من نقص و کوتاهی و نارسی (دارد) که یک کسی مثل مثلاً چه میدانم ابن عباس بخواهد بیاید (و) بیان و عقل و فهم خودتان را در فهمیدن آن به کار ببندید؟ این همه «لعلکم تعقلون» دارد، «لقوم یعقلون» دارد، «ان فی ذلک لآیات لقوم یعقلون». این همه دعوت عقلانیت است. «اولوالالباب»، این آیات را به این سوره را فرستادم، این آیات را فرستادم برای اینکه عاقل بشوید. دارم توبیخ میکنم که چرا فکر نمیکنی؟ چرا تدبر نمیکنی؟ بعد بیایم خودم یک چیزی بهتان بگویم که فکر را تعطیل کنید، ابن عباس چی میگوید؟ و به وسیله تدبر، اختلافی که ممکن است در آیاتش به نظر برسد، برطرف کنند. حتی اگر یک جایی خلاف هم به نظر میرسد، باز تدبر کنید تا اختلاف برطرف (شود). «افلا یتدبرون القرآن». اختلاف که ثابت کند در آیاتش اختلافی نیست.
علاوه بر اینکه خدای تعالی قرآن کریم خودش را هدایت و نور و تبیان کل شیء میداند. چطور ممکن است چیزی که خودش نور است (این خیلی استدلال عجیبی است ها، اصول موضوعه علامه طباطبایی در تفسیر)، چطور ممکن است چیزی که خودش نور است، به وسیله غیر خودش مثل قتاده و امثال او روشن شود؟ و چطور تصور دارد چیزی که هدایت است، خودش محتاج ابن عباسها باشد تا او را هدایت (کنند)؟ چگونه چیزی که خودش بیان هر چیز است، محتاج سدّیها یا سُدّیها باشد تا او را بیان (کند)؟ (منظور) مفسرین صحابه معروف اهل (تفسیر) است.
خوب، روشن است این نقد علامه طباطبایی به تفاسیر روایی، حالا اهل سنت خصوصاً. میرویم سراغ تفسیر اجتهادی. تفسیر اجتهادی بیشتر منظور همان «تفسیر به رأی» است. نظر ما این است در برابر خدا. مگر نظر درباره خدا نمیگوید؟ دیگر حرف خدا را میآید یک جوری خودش یک جوری بالا و پایینش میکند. در مقابل تفسیر معصوم. درباره مفهوم اصطلاح «تفسیر به رأی»، اقوال متعددی از طرف مفسرین مطرح شده. بعضیاش اشاره میشود. چندین بیان برای توضیح تفسیر به رأی هست که چون وقت گرفته میشود، من اینها را نمیخوانم که به هر حال آن چیزی که آدم ناشی از جهل خودش است و پیشفرض خودش است، میخواهد قرآن را یک جوری ببرد که همین پیشفرض خودش ثابت بشود. خلاصه تفسیر به رأی معنایش این است که اینجا تفسیر اجتهادی که گفته میشود، همین است. منظور همین است که آدم به رأی خودش تفسیر (کند).
اگر این اجتهاد متناسب باشد، یعنی مبتنی بر آنچه استناد بدان ضروری است، به دور از جهالت و گمراهی، این تفسیر اجتهادی پذیرفته میشود. یعنی یک وقت شما اجتهاد میکنی ولی مستند و مستدل بر پایه امور بدیهی و واضح و نه بر پایه پیشفرضهای خودت، بر پایه پیشفرضهای شرعی و عقلی و متکی به معارف قرآن و معارف عقلی. اگر اینجور اجتهاد بکنی، بله، این درست است. این اشکال ندارد. ولی عمدتاً تفسیر اجتهادی (در) مدلی یک چیز پیشفرض گرفته، یک جوری بالا و پایینش میکند که همین (ثابت شود). در این قالب تجسم خدای متعال، قائل به جبر، خصوصاً جبر، خصوصاً جبر که فضای تفسیر اهل سنت را پر کرد. امثال فخر رازی و دیگران، و یک جوری این آیات را بالا و پایین میکنند یا آن نکات دقیقی که در آیات دیگری که دلالت بر اختیار دارد، ندید میگیرند، از تویش جبر درمیآید. همان پیشفرض خودش را، یا تجسم خدای متعال -معاذالله- درمیآید و امثال (آنها). یا تفویض درمیآید و دیگر (مسائل). حالا اینها چیزهای قدیمیترش است. جدیدترش هم دیگر حالا چیزهایی هست مثل اومانیسم، یک جوری قرآن تفسیر میکند که از تویش مبانی اومانیستی درمیآید، از تویش اباحهگری درمیآید، از تویش فرهنگ لیبرالی درمیآید، داریم آقا. فرهنگ لیبرالی درمیآید. یک جور قرآن را میشود خواند و تفسیر کرد که از رویش لیبرالیسم درمیآید. خیلی عجیب است واقعاً. خیلی. اگر غیر این باشد، میشود تفسیر ناپسند، تفسیر مذموم.
مرحوم علامه رضوان الله علیه در جلد ۳ المیزان یک بحثی دارند در توضیح اصطلاح تفسیر به رأی، روایتی از امام صادق علیه السلام: «من فسر القرآن برأیه ان أصاب لم یؤجر و ان أخطأ فهو أبعد من السماء». اگر کسی تفسیر به رأی کرد، اگر غلط دربیاید که خب از آسمان دورتر. اگر درست هم دربیاید اجری ندارد. آقا دیگر درست درآمده. (امام) میفرمایند کسی که قرآن را به رأی خودش تفسیر بکند، اگر هم تصادفاً تفسیرش درست از آب دربیاید، اگر به خطا برود، از آسمان دورتر است. یعنی دوریاش از خدا بیش از دوریاش از آسمان است. بعد میفرمایند که منظور از رأی اعتقادی که در اثر اجتهاد به دست میآید، گاهی هم کلمه رأی به سخنی اطلاق میشود که ناشی از هوای نفس و استحسان باشد. به هر حال، از آنجا که کلمه رأی به ضمیرها اضافه شده، فهمیده میشود چون «برأیه» «من فسر القرآن برأیه» اینها آمده بعدش، فهمیده میشود که پیغمبر اکرم نخواستند که مسلمانها را در تفسیر قرآن از مطلق اجتهاد نهی کنند. «برأیه» نه «برأی». مطلق اجتهاد به رأی ممنوع نیست. به رأی خودش اجتهاد بکند (ممنوع است). که حالا لازمهاش این میشود که مردم را در تفسیر قرآن به پیروی از روایات وارد از خود (پیغمبر) و ائمه اهل بیت مأمور کند. آن طور که اهل حدیث خیال کرد.
علامه علاوه بر این... حالا اول اینجا یک بحثی هست که این چیزی که از این روایت فهمیده میشود، این است که آقا خودسر نباشید در تفسیر قرآن. «برأیه» که بگویی من خودم میفهمم. نخیر. باید با قرآن بفهمید. قرآن را با قرآن بفهمید. نه با رأی که هر جایش را وا کردی هرچی فهمیدی تمام. نخیر. باید قرآن خودش با خودش جور دربیاید. نه به آن چیزی که تو فهمیدی، فهم ابتدایی سادهای که با هر پیشفرض ابتدایی وارد بشوی و هرچی به ذهنت رسید بگویی خب همین را دارد میگوید. نخیر، قرآن ادبیات خودش را دارد. روال و سیستم خودش را دارد. بله. نه دیگر، اگر رأیی که هست نه. ببینید، اگر متکی... ببینید، آن در حد ظواهر میشود اختلاف باشد. خیلی اختلافات طبیعی هم هست بین علمای بزرگ ما هم. در حد ظواهر آیات اختلاف (است). از آیه فطرت شما ببینید آن اختلاف نظر بین آیت الله جوادی و علامه طباطبایی در کتاب «فطرت در قرآن». «فطرت در قرآن» ۵ تا اشکال میکند آیت الله جوادی بر علامه طباطبایی و قبول نمیکند نظر علامه را. بعد آخرش را میفرماید همینها محضر خود ایشان بیان شد و ایشان قبول نکرد. به هر حال آن مرد الهی باطنبین، چیزی میدید و چیزی میفهمید که ما درماندگان در عالم طبیعت و حجاب طبیعت از فهم آن عاجزیم.
به هر حال در استظهار از آیه، ظواهر آیات، بله، یک کسی به یک چیزی، به یک چیز دیگر (میرسد) ولی به آن حدی نیستش که بخواهد بنیانهای معرفتی، آن بنیانهای اعتقادی را دچار چالش و تعارض بکند. یکی برسد به عصمت پیغمبر، یک کسی برسد به خطای (پیغمبر). ولی حالا این آیه دارد مثلاً میگوید که حضرت آدم خطا کرد. این چه مرحلهای از خطا، چه جنسی از خطا، چه گونهای از خطا را دارد اشاره میکند؟ این یک نظر دارد، آن یک نظر دیگر. این سجدهای که اینجا ملائکه کردند، تمثیل بوده، نماد بوده، واقعیت سجده بوده؟ این یک سری شواهد میآورد، آن یک سری شواهد دیگر میآورد. اختلاف اینجا طبیعی است. اشکالی هم ندارد. «اختلاف امتی رحمت». چون هر دو مبتنی بر معارفی است. هر دو هم در جای خودش درست است. ولی اینکه این تفسیر به رأی هم نیست، تفسیر به رأی نیست، ولی اینکه بخواهد کلاً از دایره این معارف بیاید بیرون، آنجایی که تعارض به اینجا میرسد که یک کسی میخواهد مثلاً حاکمیت امام و معصوم را از قرآن ثابت بکند و یکی رد بکند. در این حد تعارض که دیگر نمیشود که. اینجا قطعاً یک تفسیر به رأی دارد صورت میگیرد. یک کسی این وسط یا هر دو یا یکیشان دارند تفسیر به رأی میکنند. در این حد دیگر تعارض پیش نمیآید. بهش توجه. آن هم «برأیه» نیست. آن «برأی قرآن» است، «برأی عترت» است. قرآن را به رأی خودش تفسیر نکرده، به رأی قرآن تفسیر (کرده است). البته مرزش خیلی باریک است، خیلی باریک. یک ذره آدم اگر بلغزد، میشود همان برهنه (؟).
خیلی آن قضیه معروف علامه حلی را شنیدید دیگر؟ ایشان میخواستند در مورد نضح (؟) بر و طهارت به چاه که این چاه اگر تویش مرده افتاد، لاشه افتاد، حیوان افتاد، چه شکلی پاک میشود؟ یک بحثی بود قدیم خیلی رایج. موش میافتاد تو چاه، کفتر میافتاد تو چاه. خب، آن هم آبش آب قلیل بود و نجس میشد و حالا باید چه کار میکردند که پاک میشد؟ نضح بر (؟). البته بعدیها آمدند و روایتی هم پیدا کرده بودند که چاه اصلاً... میگویند علامه حلی میخواستند این بحث را تحلیل بکنند. چاهی که نجس شده، چه شکلی پاک (میشود)؟ دستور داد چاه منزلش را ببندند که یک وقتی به خاطر اینکه من چاه خانهمان اینطوری است، به سمت یک حکمی کشیده شدن، تمایل پیدا نکند که آخرش این دربیاید که چون بالاخره این چاهمان فلان است مثلاً اگر تویش گربه افتاده، یک جوری پیش ببرم که آخرش به نفعم بشود که نمیخواهد چاه را تخلیه کنی. دیگر حالا خرج دارد آقا، هزینه دارد. احساسات من، نفسانیت من تو مسیر، تو فرایند استنباط من دخالت نداشته باشد. خیلی مسئله مهمی است. آنی که ترسو است، این تو استنباطش تأثیر دارد. آنی که شجاع است، تو استنباطش تأثیر دارد. آنی که دلدادگی دارد به یک حزبی، به یک جریانی، این توی استنباطش تأثیر دارد. تو فهمش تأثیر دارد. واقعاً تأثیر دارد. علاقههای آدم، حب و بغض آدم اثر میکند روی اینکه اصلاً چطور بفهمد مسئله را. حسن ببیند یا عیب ببیند. من وقتی نسبت به یک کسی علاقه داشتم، یک حسن ظنی پیدا میکنم نسبت به رفتارهای او، یک حمل بر صحتی (؟) دارد. نسبت به کسی هم که نفرت دارم، الان آقای روحانی بیاید بگوید آقا ظهور امام زمان نزدیک است، من شک میکنم به اینکه ظهور امام زمان نزدیک بشود. میگویم این حرف درست و حسابی نمیزند. یک مرضی دارد. یک چیزی گیرش میآید. یک سودی دشمن از این جمله دارد میبرد. امام زمان ظهورش نزدیک است، من دیگر نمیگویم ظهور نزدیک (است)، باطل است. باطن این آدم هیچ وقت مصادف با حق درنمیآید. این مریض است. بالاتر از مریض، منافق است. ظاهرسازی میکند. هیچ هیچ اعتقاد باطنی به این حرفها ندارد. هزار بار هم این را نشان داده، نه به قبر و قیامت و نبوت و عصمت و وحی و الهه (؟) اینها. آمریکا، غرب و همیشه هم هر کاری میکنند عمداً و سهواً به نفع آمریکا و اسرائیل و جریان غرب میشود. تضعیف نظام اسلامی و ولایت فقیه و ولایت اهل بیت میشود. چه بخواهند چه نخواهند، چه بدانند چه (ندانند).
خوب، این زمینه ایجاد میکند دیگر. این تو استنباط من هم اثر دارد. اگر یک جملهای از او به من برسد، من با سوءظن نگاه میکنم. یک جمله از علامه طباطبایی هم برسد با حسن ظن نگاه میکنم. اگر مثلاً علامه طباطبایی گفته باشد آقا معصوم هم گناه میکند، من سعی میکنم تأویلش کنم. بگویم این منظورش از گناه لابد مثلاً گناه عرفی است. نمیشود علامه طباطبایی بگوید این گناه همان گناهی است که ما میگوییم که مخالف عصمت باشد. نمیشود علامه طباطبایی نفهمیده باشد. نمیشود منظور علامه طباطبایی این نباشد مثلاً. اینها تو فرایند استنباط ما اثر دارد. واسه همین این پیشفرضهای ما دخیل در استنباط و فهم ما (هستند). آخرش ما یک جوری این «برأیه» آن وسط همیشه هست. خیلی باید حواس آدم جمع باشد. این پیشفرض آن وسط خودش را بروز (میدهد). ولی هنری است که علامه طباطبایی... آدمی که مغز فلسفه است ولی مثل یک عرب بادیهنشین مینشیند قرآن را تفسیر میکند. با یک همچین فهمی میآید. بعد که مطلب جا افتاد، بعد بحث فلسفی. بله، این آیه مطابق است با آن چیزی که اهل فلسفه گفتند. نه چون منی پیشفرض فلسفی را داشتم، میخواهم از دلش، از دل این آیه این قاعده را بکشم بیرون. نه، من با فهم ساده خودم آمدم آیه را فهمیدم، مطلب گرفتم. حالا ببینم عه، عجب! فلاسفه هم که این را این شکلی گفتند.
یک عده مغالطه میکنند. میگویند که علامه طباطبایی آمده و مقدمات و پیشفرض (هایی آورده). مقاله داریم ها. الان یادم آمد، مقاله شاید ده سال پیش خواندم، خیلی سال پیش. طرف در مقام، یعنی مقاله را نوشته برای توضیح مکتب تفسیری علامه طباطبایی ولی از اول تا آخر تهمت (زده) به علامه طباطبایی. یکیاش هم همین نکته است. میگوید این چون مبنای صدرایی و مبنای عرفان ابن عربی داشته، وحدت وجود، از این مبنا کوتاه نیامده. این همان تفسیر به رأی علامه طباطبایی است. چی چی میگوید تفسیر قرآن به قرآن؟ خودش تفسیر به رأی کرد. در حالی که علامه اگر وحدت وجود را قبول دارد، اصالت وجود را قبول دارد، اینها را از مبانی فلسفیاش نیاورده بریزد تو تفسیر. اینها مبانی هستیشناختی خود قرآن است. گرفتید مطلب را؟ دوباره بگویم. مغالطهای که اینجا صورت میگیرد این است که علامه چون وحدت وجود را قبول داشته، قرآن را همیشه یک جوری پیش برده که وحدت وجود آسیب نبیند. نه، چون وحدت وجود را قبول داشته از فلسفه... این اینجوری نیست ها. نه، چون وحدت وجود را در لب معارف قرآنی یافته. آنجا هم تو فلسفه که دیده قبول کرده.
یک کلام مرحوم آیت الله بهجت رضوان الله علیه دارند. میفرمایند که مبانی کلامی و معرفتی خودتان را از آیات و روایات قوی کنید. بعد بیایید سراغ فلسفه. بعد فلسفه بخوانید. کسی این کار را نکرد. آمد فلسفه خواند، آسیب دید. دیگر تقصیر این معارف قوی باشد؟ معارف هستیشناختیتان را اینجا باید قوی کنید. این معارف هستیشناختی را از دل آیات و روایات، از محکمات آیات و روایات، از آن معارف متواتر آیات و روایات درآورده، بعد تو فلسفه قبول کرده، بعد تو عرفان قبول کرده. نه اینکه چون تو عرفان بوده، تو عرفان نظری بوده، قبول کرده، بعد دیگر هرجا تو آیات و روایات رسیده، گفته تعارف نداریم، فیلسوف هم باشد اینجوری تفسیر کند، تفسیر به رأی. چون ما آنجا تو عرفان خواندیم که آقا فلان است، پس اینجا همین آیه دارد همون را میگوید. نخیر. فلسفه، فلسفه به مثابه یک علم، به مثابه یک روش (است). تفاوت اینهایی که شما دارید میخوانید، فلسفه تویش به عنوان محتوا، مبنا نیست که من میبینم و (؟) خبر. برای اینکه شما الان مثلاً مبانی فلسفی علامه طباطبایی را تو علم اصالتان که کار ندارید. جاهای دیگر هم خیلی باهاش کار ندارید. الان علامه در اعتباریات نظریاتی (دارد). آن نظریات علامه در اعتباریات، ساختار علم اصول را به هم میریزد. یک فلسفه علامه. اگر مطلق فلسفه، فلسفه صدرایی، علوم رایج فلسفی، فلسفه مشا، فلسفه صدرا، اینها را میگویید که نه، اینها مبنا نیست. اگر میگویید که آقا به ما گفتند که این را مبنا قرار بدهید یعنی این از همه اینها مهمتر است و اصل اینجور هست، خیلی محکم، یعنی میشود مبنای همه چیز. ولی اگر روش فلسفی باشد، روش فلسفی مبنای فلسفیدن. تفلسف یعنی تعقل.
دورهای داریم به اسم «چرا باید فلسفه بخوانیم؟». آنجا مفصل این را توضیح دادیم. یادم نیست ۳۰ جلسه است؟ ۲۰ جلسه؟ ۴۰ جلسه است؟ چند جلسه است؟ مفصل آنجا توضیح دادیم. چیها با همدیگر فرق میکند و با ادله آیات و روایات تحلیل فقهی میشود آنجا تو آن جلسات که آیا فلسفه خواندن حرام است؟ ثابت میشود که نخیر. مکروه است؟ ثابت میشود که نخیر. آیا مستحب است یا حتی واجب است؟ ثابت میشود که فیالجمله فلسفه واجب است. در کل مستحب است. در بعضی موارد واجب است. ولی فلسفه نه به معنای علوم فلسفی، به معنای روش فلسفه یعنی استدلال و برهان. حالا خروجی این استدلال و برهان یک وقت میشود فلسفه مشا یا فلسفه اشراق، فلسفه صدرا، فلسفه نوصدرایی. اینها خروجیهای این رو (هستند). تو این خروجیهای مثل مکتب فقهی، یعنی فقاهت، تفقه با مکاتب فقهی. مکاتب فقهی یکیاش مکتب آقای خویی، یکی مکتب امام خمینی، یکی مکتب بروجردی، مکتب قم، مکتب نجف. اینها مکاتب فقهیهاند. به مکاتب فقهی به هر کدامش ۱۰۰ تا اشکال وارد است ولی آیا به روش تفقه هم اشکال وارد است؟ آن کسی که مکتب نجفیه به مکتب قم اشکال میگیرد، آن کسی که مکتب قم است، به مکتب نجف اشکال (میگیرد). در اصل روش تفقه با هم دعوا دارند؟ همهشان بر اساس روش تفقه به همدیگر اشکال میگیرند. در روش تفقه که بحثی نیست. تو مکاتب فقهی اختلاف است. اینها مغالطاتی است که صورت میگیرد. بعضیها اینها محصولات روش فلسفی است. روش فلسفی که نمیشود رد کرد چون شما بخواهی رد بکنی باید برهان بیاوری. روش فلسفی. همه مخالفین فلسفه، همانهایی که کتاب نوشتند علیه فلسفه، اینها با روش فلسفی دارند فلسفه را رد میکنند. برهان برش (؟) داری؟ هیچکی حاضر نیست بگوید من بدون برهان میخواهم بگویم فلسفه نخوانید. من هیچ استدلالی ندارم برای اینکه بگویم فلسفه نخوان. قبول میکند همچین چیزی؟ میگوید من ثابت میکنم برات که نباید فلسفه بخوانی. ثابت میکنی یعنی چه؟ یعنی استدلال میآوری. استدلال میآوری یعنی مقدمه میآوری. درست است؟ یعنی حد وسط میآوری. یعنی منطق، یعنی فلسفه، یعنی روش عقلی. روش عقلی میخواهی بیایی روش عقلی را نفی بکنی؟ روش عقلی که نمیشود نفی کرد. مکاتبی که محصول روش عقلی است، میشود نفی کرد. آن نه به صورت کلی محصول روش عقلی است. مگر میشود یک چیزی محصول روش عقلی باشد، صفر تا صدش باطل باشد؟ تمام این مکاتب فلسفی رگههایی از حقانیت تویش است. رگههایی از اشتباه پیدا کنی، باز با روش فلسفی، باز با روش تعقل. روش فلسفی روش فلسفی. و البته خروجیهای منطقی و قطعی که از این روش استحصال قرار گرفت، قویترینش است. فلسفه باید از فلسفه شروع کنیم ولی روش فلسفی نه خروجیهای مکتب متکی به این خدا با تعقل و برهان و اینهاست دیگر. مگر نه هیچ چیزی ثابت نمیشود.
خب، این یک نکته. این حالا در توضیح تفسیر به رأی. دیگر تفسیر به رأی پس اینی که آقا هر کسی هر جایی هر استدلالی آورد، سریع بگوییم آقا این تفسیر به رأی و نظر خودش را دارد میگوید. اشکال مهمی بود تو این جلسه عرض کردم. گفتم طرف حتی آمده مقاله بنویسد در توضیح مکتب علامه، آمده تهمت زده به (ایشان). میگوید که علامه طباطبایی همان اصولی که از فلسفه برای خودش پذیرفته، همه را آورده پیشفرض گرفته توی تفسیر. اینجوری نیست. بعد دانه دانه مورد میآورد مثل بحث روح و فلان و اینها. میگوید ببین اینجا همهاش همان مبانی فلسفی و مبانی صدرایی را دارد برای توضیح آیات استفاده میکند. نخیر بابا، اینها مبانی صدرایی نیست. اینها مبانی قرآنی است که تو فلسفه صدرا تبلور پیدا کرده. فلسفه از روش فلسفی نظم، محصول فلسفه، حواستان به (آن) باشد. با روش فلسفی هم قرآن را کار کرده، هم فلسفه و با این روش فلسفی هم در قرآن به معارف و محکمات و بیناتی رسیده، هم در فلسفه و این دو تا هر جایی که با همدیگر همخوانی داشته، پذیرفته. همان کتاب آقای حسنزاده که عرفان و برهان و قرآن از هم تفکیکناپذیرند. جملات خیلی (معروف ایشان). یعنی کسی که یک مقداری در حد ۱۰ دقیقه با علامه حسنزاده (صحبت کرده باشد). این عرفان و قرآن. مکتب تفکیک چی میگوید؟ مکتب تأکید دارد چون تفکیک بین این سه تاست. تفکیک میگویند مکتب تفکیک، مکتب تفکیک بین قرآن و عرفان و برهان جدا از هماند. در حالی که مکتب امثال آقای حسنزاده و امثال علامه طباطبایی چیست؟ اینکه این سه تا یکیاند. نه فلسفه موجود، نه خروجیهای روش فلسفی که اسمش مثلاً شده فلسفه مشا. تعقل، فلسفیدن، برهان خرج کردن، برهان آوردن، این از قرآن و عرفان جدا نیست. نه محصولات عرفانی، نه مکاتب عرفانی که شما میبینید این همه اختلاف است. همین بین مثلاً سبک تربیتی و عرفانی آقای حسنزاده با مثلاً مرحوم آقای پهلوانی تهرانی، با مرحوم آقای خوشبخت، با مرحوم آقای مثلاً سید محمد حسین تهرانی. اینها دیگر (همهشان) که همه اینها هم ذیل علامه طباطبایی تفسیر میشوند. چهار تا مکتب. همه هم شاگرد علامه طباطبایی. باز خود علامه طباطبایی، نحله نجف، مکتب نجف در برابر مکتب اصفهان، در برابر مکتب قم، در برابر مکتب تهران. روشها متفاوت. مرحوم میرآبادی یک سبکی دارد. آن یکی (؟) نخجوانی یک سبکی دارد. آن یکی سید بن طاووس یک سبکی دارد. اینها را که نمیگویند که عرفان اختلاف است. عرفان یعنی معرفت، یعنی معرفت رب. درست شد؟ آن روش عرفانی، مسیر عرفانی یک چیز است. این سبکها و خروجیهای این مسلکهای عرفانی یک چیز دیگر است. خروجیهای تربیتی. مثل اینکه آقا میگوید آقا مشهد یک جاست. رسیدن به مشهد که ۱۰۰ مدل که ما نداریم که. آن وقتی که پایت میرسد به خاک مشهد، تو رسیدی به مشهد. یک وقت با هواپیما میروی، یک وقت با قطار میروی، یک وقت با ماشین میروی، یک وقت با ماشین سرعت بالا میروی، یک وقت با ماشین سرعت پایین میروی، یک وقت از جاده شمال میروی، یک وقت از جاده نیشابور میروی. مکاتب عرفانی تفاوتشان این است. ولی عرفان یعنی پایت برسد به خاک مشهد. در اینکه دیگر اختلافی نیستش که. تو شهود هیچ اختلافی نیست که. همه میگویند عرفان یعنی شهود. مسیر رسیدن به آن شهود و توضیح و تفسیر آن شهود به عنوان یک مسیر عملی و سیر دادنش، این چیزی است که بین عرفا درش اختلاف است و ممکن است حتی بعضیاش غلط باشد، بعضیاش درست باشد، بعضیاش به شهود منجر بشود، بعضی به شهود منجر نشود. اینکه در اصل عرفان که تعارض ایجاد نمیکند. این تو مسلکهای عرفانی تعارض ایجاد میکند. بله، مسلکهای عرفانی با همدیگر تعارض دارند. مسلکهای فلسفی با همدیگر تعارض دارند. ولی قرآن و عرفان و برهان هیچ تعارضی با همدیگر ندارند و یک (چیزند). روشن شد؟ اینها تفسیر به رأی نیست.
حالا آن نکتهای که شما پرسیدید چون وقتم تمام شد، رفقا به کلاس بعدیشان برسند. بله، یک سری مطالب هستش در فلسفه که اینها ممکن است در ابتدائاً پذیرفته بشود ولی وقتی کسی غور در معارف روایی میکند و معارف قرآنی، الی ماشاءالله داریم از کسانی که فیلسوف بودند ولی بعدها که آمدند عمیقتر آیات و روایت را تحلیل کردند، تو نظرات فلسفیشان تأثیر داشته و آرای فلسفی... آیین مقدم، قرآن مقدم. بودنش، بحث اینکه آدم مسلمان نباشد طبیعتاً لَا فَلْسَفَةٌ مُلَاصَدْرَا (؟). چی میگوییم؟ نابود باشد آن فلسفهای که مخالف قرآن و سنت (است). در این جمله و این آقایان هیچ وقت به این جمله کار ندارند. این «تَبًّا لِفَلْسَفَةٍ نَوَ» (؟) تو آثار ملاصدرا سرچ بکنید. نابود بشود آن فلسفهای که بخواهد یک حرفی بزند خلاف قرآن و سنت. کلام خدا هست. وحدت الوجود، قرآن چیست؟ قرآن با (عقل) ثابت شده بود. آفرین، اصل وجودش نه محتوای آیات و محتوای الفاظ. مدلول تصوری، مدلول تصدیقی، تصدیقی اولی، تصدیقی ثانوی. اصل وجود قرآن از جانب خداست. هیچ بحثی درش (نیست).
خوب، حالا یک محتوایی را تو فلسفه با برهان تام یک وقتی بهش رسیدیم و واضح، مثل اصالت وجود مثلاً، مثل وحدت وجود مثلاً. حالا اینجا میآییم سراغ قرآن میبینیم دلالت (دارد) آیا دلالت دارد الفاظ قرآن و این مطلب یا نه؟ ممکن است یک جایی دلالت قرآن بر این محتوا تام باشد. یک وقتی هم دلالت در حد ظواهر و احتمال باشد. نثر نباشد. ظهور دارد. حالا اگر ما این را به عنوان محکمات پذیرفتیم که درش هیچ تردیدی نیست، به جز اصول محکم عقلی است یا آن ور قرآن محکم این را پذیرفته یا محکم رد کرده. محکم رد کردن نداریم. یا ظهور دارد یا ظهور در اثباتش دارد یا ظهور در نفیاش دارد. اینجا دیگر حالا بحث سر این میشود که اگر جزو بدیهیات عقلی باشد، قرآن نمیتواند با این بدیهیات عقلی (مخالف باشد). من یک سری فرضیات و محتملات (دارم) که تو همان فلسفه... اگر جزو بدیهیات باشد، قرآن نمیتواند با این مخالف باشد. ظواهر باید حمل به این بشود که موافق با این دربیاید. بماند که برخی از ظواهر کاملاً دال بر این است.
تفسیر به رأی، تدبر. عرض کردم نکته پایانی که حالا بعدها باز باید بیشتر بهش بپردازیم، مرز بین تدبر و تفسیر، مرز بسیار باریکی است. مرز بسیار (باریک). اینکه پیشفرضها را آوردی داری میچسبانی به آیه یا خودت را رها کردی واقعاً میخواهی ببینی قرآن کدام سمت تو را میبرد؟ و بعد از این رها بودنه میرسی به اینکه قرآن من را برد به آن سمت. این خیلی کار هر کسی نیست واقعاً. تفسیر قرآن و تدبر این شکلی کار هر کسی نیست. دخالت دارد. خیلی باید انسان آزاده باشد و رها باشد و خودش را رها کرده باشد از این پیشفرضها. فلسفه بهش خیلی حریت میخواهد و بیاید آن مبنای فلسفی خودش را رد بکند.
و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین.
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا ابوالقاسم المصطفی محمد. اللهم صل علی محمد و آل محمد و آله الطیبین الطاهرین و لعنت الله علی القوم الظالمین من الآن الی قیام یوم الدین.
عرض شد که تفسیر روایی و اجتهادی دو قسم تفسیرند. علامه طباطبایی به نحوی هر دو را دارد و به نحوی هیچکدام از این دو قسم تفسیر هم نیست. نه تفسیر روایی مشهور است و نه تفسیر اجتهادی مشهور. هیچکدام از اینها نیست. از یک طرف در برابر روایات، ایشان اجتهاد میکند، ولی نه اجتهادی که بین اهل سنت رایج است؛ اجتهاد مبتنی بر قرآن.
در مورد قسمت روایی که بعضی از مفسرین هم فقط روایات را قبول دارند، مرحوم علامه میفرمایند (بحثهایی که بعداً انشاءالله فرصت بشود، بیشتر به آن میپردازم، اگر فرصت نشود که دیگر حالا بعد در جلسات دیگر و درس دیگری باید به آن پرداخته شود) در مورد جایگاه روایات و تفاسیر روایی، اینهایی که به روایات در تفسیر پرداختند، در این روشی که اینها پیش گرفتند، خطا رفتند؛ برای اینکه با این روش، عقل و فکر از کار میافتد و در حقیقت گفتند ما حق نداریم در فهم آیات قرآنی، عقل و شعور خودمان را به کار ببریم. فقط باید ببینیم ابن عباس یا فلان صحابه دیگر چه معنایی نقل کرده است. در حالی که اولاً قرآن کریم نه فقط عقل را از اعتبار نینداخته، بلکه معقول هم نیست که آن را از اعتبار بیندازد؛ چون اگر بخواهد از اعتبار بیندازد، شما همین را با چه چیزی میخواهید بفهمید؟ با عقلتان، درست است؟ اگر بخواهد عقل را از کار بیندازد، بعد استدلال بیاورد برایش، شما با چه چیزی میخواهی استدلال را بپذیری؟ یا استدلال نمیآورد اصلاً در مقام اثباتش نیست که بپذیرم، یا میخواهد ثابت بکند که من بپذیرم؛ میخواهد ثابت بکند، استدلال میآورد. وقتی استدلال میآورد، من با چه چیزی باید بپذیرم؟ تعارض میشود، دور میشود که من با عقلم باید بپذیرم که به عقلم اعتنا نکنم. با عقلم باید بپذیرم که عقل من حجت نیست. خوب، اگر عقلم حجت نیست، پس چطور همین الان عقلی که دارد این را میفهمد و میگوید همین، این حرف عقلی، چطور حجت است که محتوایش این است که آن چیزی که عقل تو میفهمد، حجت نیست؟ باب گفتگو با انسان اساساً بسته میشود. اصلاً باب هرگونه استدلال و فهم و همه چیز بسته میشود. اصلاً هیچ چیزی به هیچ کسی دیگر نمیتواند انتقال پیدا کند. چه بخواهد بگوید عقلت حجت باشد، چه بخواهد بگوید عقل حجت نباشد، بالاخره تو با عقل خودت باید این را بفهمی. وقتی عقل تو حجت نباشد، فهمش این را به تو تفهیم میکند که بفهمی. اگر هم از اسم جهل است که واضح است که دیگر اصلاً طبیعت ازش لازم نیست روشن شود.
آقا، برای اینکه اعتبار قرآن و کلام خدا بودن و حتی وجود خدا به وسیله عقل برای ما ثابت شده است. ما خود خدا را با عقل ثابت کردیم. اینکه این قرآن است، با عقل بر ما ثابت شده است. اینکه این کلام خداست، با عقل بر ما ثابت شده است. حالا تو دلالت این کلام خدا بر محتوا، بیاییم عقل را بزنیم کنار؟ بعد جالب است، خود آیات قرآن هم بعضیهایش به وضوح دلالت دارد. دیگر حالا هر جلسهای یک چند تا نکته قرآنی لابلای (حرفهایمان) میگوییم که فضای درسمان معطر بشود. این آیه قرآن از آیات عجیب است در مقام اعتباربخشی به عقل در سوره مبارکه نساء، آیه ۱۶۵: «رسلاً مبشرین و منذرین لئلا یکون للناس علی الله حجة بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیماً». میگوید من پیامبران را فرستادم برای چه؟ برای اینکه دیگر حجتی برای شماها نماند، به نفع شما «علی الله» نه «علیکم». من که من اتمام حجت کردم با شما برای اینکه بعدها شما نتوانید یقه من را بگیرید (خیلی لطیف است) نه اینکه بعدها من بتوانم یقه شما را بگیرم. «بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیما». چون کسی نمیتواند یقه او را بگیرد، راهی باز نمیکند برای اینکه کسی حجت داشته باشد. خوب، یعنی چه؟ یعنی اگر انبیاء نبودند، ما حجت داشتیم. حجت داشتیم یعنی چه؟ خیلی زود رسیدی به نتیجه. دو تا پله را رد شویم. از پارکینگ پریدی توی پشت بام. آسانسوری سوار…
چه میگویند؟ چگونه ثابت میکند حجیت عقل را؟ میگوید شما خودتان مینشستید فکر میکردید و میفهمیدید که مؤاخذه بابت چیزی که علم به آن نداشتید، بیانی نسبت به آن نداشتید. این میشود «قبح عقاب بلا بیان». «عقاب بلا بیان» قبیح است و این را با چه چیزی فهمیده بودید؟ با عقلتان. و این چیزی که با عقلتان فهمیده بودید، مبنا قرار میدادید برای اینکه یقه منِ خدا را بگیرید و آن موقع هم یقه گرفتنتان درست بود. من در برابر شما پاسخ نداشتم، محکوم بودم. مگر میشود؟ خب، چگونه محکوم میشود؟ چون آنی که عقل شما فهمیده، درست است و حجت است که من محکوم میشوم. درست فهمیدی؟ بله، همین است. بله، «عقاب بلا بیان» قبیح است. بله، درست میگویی. بله، آنی که عقل تو فهمیده، درست است و حجت. بله. البته معنایش این نیست که هر وقت هر جا عقل ما هر چیزی را فهمید، درست باشد ها. فیالجمله حجیت عقل ثابت است. فیالجمله کجا؟ چقدر؟ چه شکلی؟ با چه مبنایی؟ چه عقلی؟ در چه اموری؟ «ان هذه الدین لا یصاب بالعقول» این را هم داریم. بله، که با عقلت نمیتوانی بنشینی احکام را، فروع و سنن را، (مسائل) غیر عقلانیهها را با این عقل بدوی، ظاهری، ظاهرنگر شماها (بفهمی). یک سری چیزها همین عقل ظاهرنگر شماها میفهمد ولی یک سری چیزها نه. درست شد؟
خب، پس این اعتبار کردن و اعتبار بخشیدن به عقل (است). ما خود خدا را با عقل ثابت کردیم. حجت بوده است. این «رساله اهلیلجه» را بخوانید. این رسالت… «رساله اهلیلجه». «اهلیلجه» با ه دو چشم. پیدا کردید؟ زیر بغل من بود. خودم کتابش را نداشتم تو بازار، خودم چاپ کرده بودم. امشب زیر بغلمان مشهد جا گذاشتم. یکی از رفقا مشهد میخواهد بیاید، آدرس دادم کتاب فلان جاست و آن هم رفته بود. آن کتاب را نداده بودند، یعنی اشتباهی چیز دیگر فرستاده بودند. دلم تنگ است الان برای اینکه همیشه روی میزم بود، رساله مال امام صادق علیه السلام. یک کتاب بینظیر و فوقالعاده. با یک دانه حلیله. اهلیلجه. حلیله. حالا بزنید حلیله چیست؟ با یک دانه حلیله حضرت خدا را برایش ثابت میکند. آره، آفرین، حلیله. ولی خاصیت درمانیاش شبیه هم (است). با یک دانه حلیله. بعد شما بروید این کتاب را بخوانید، ببینید حضرت چه شکلی استدلال میآورد توحید را برایش ثابت میکند. بعد شبهاتی که او میکند، تو همه مسائل تشکیک میکند و حضرت یک جوری جواب میدهند آدم فقط از درون به رقص میآید، آنقدر قشنگ است. طرف محکوم میشود کامل و موحد شدنش، صدر تا ذیل دین برایش ثابت میشود، همه هم با استدلال، همه با بیانات و بدیهیات و خیلی زیباست. از آن کتابهایی که بیست بار بخواند آدم.
خب، ما خود خدا را با عقل پذیرفتیم. اصل خدا را با عقل پذیرفتیم. قبول بود. حالا حرف خدا را میخواهیم با هم بپذیریم، قبول نیست. مبنای آن کسی که میگوید آقا شما قرآن را نمیتوانید بفهمید، این است که حرف خدا را با عقل نمیتوانی بفهمی. اصل خدا را با عقل میشود فهمید، حرف خدا را با عقل نمیشود فهمید. این تعارض اصول دین ماست. آن اصل سعادت ما بهش بند است. آنجا عقل میتواند بفهمد. اینجا که حالا فروع و جزئیات و یک سری مسائل که جای بخشش و فلان اینها دارد، اینجا عقل نمیتواند بپذیرد. این به هر حال.
و ثانیاً: قرآن کریم حجتی برای کلام صحابه و تابعین و امثال ایشان ثابت نکرده است. از طرفی یک موقع روایات اینها برای ما حجت نیست. حالا احترامشان که خوب بودند و هیچ جا نفرموده «یا ایها الناس هر کسی صحابه پیغمبر باشد هر چه به شما گفت بپذیرید.» «رسول» داریم ولی «مطاع کم صحابه الرسول» نداریم. مثلاً رفیقهای رسولم حلمیام، مثلاً یک چیزی گفت، خود رسول حجت است. خوب، چطور ممکن است حجت کند؟ با اینکه میان کلمات اصحاب، اختلافهای فاحش است. معاویه مثلاً جزو صحابه نزدیک ۲۰۰ تا، به نظرم از توابع پیغمبر، و معاویه کشته. پیامبر کشته. «قاتل و مقتول کلاهما فی الجنة». معصوم تصور کرده. اختلاف شدید است، یعنی شما مسیر قاتل را بروی یا مسیر مقتول را بروی، جفتش هدایت شدی. خیلی خیلی مسخره است که اینها تعارضشان در حدی است که این میخواهد آن را بکشد، آن میخواهد این را بکشد ولی شما هر مسیری بروی، جفتش میروی، بهش هدایت شدی. هدایت شد. جفتش درست است. دیگر چیست؟ این مسیر هم درست است، منتج به نتیجه درست بودن. دیگر چرا این همه اختلاف است؟ اصل عدم تناقض دیگر جزو (اصول) معرفتشناسی، دیگر واضحترین اصل است. دیگر همه معارف، همه بدیهیات بر این اصل مبتنی (هستند). خدشهدار میشود که این بر حق است در عین حالی که بر حق نیست یا در عین حالی که میتواند بر حق باشد یا در عین حالی که میتواند باطل باشد در یک چیز یقینی کاملاً. ما یک یقینی داریم در یک چیزی که کاملاً...
سؤال طولانی بپرس! خیلی مقدمه و مؤخره بگو! دوستت را کامل معرفی کن! اسمش، فامیلش. یکی از اساتید میفرمود که یکی از علما، حالا اسم نمیآورم، در یزد، یک آقای... من منزلشان با پسرش، آدم عادلی (بودیم). توی ماه رمضان بود و گفت: «حاج آقا، ما ماه را دیدیم. ماه شب عید، عید. دو تا عادل بگویند.» ایشان گفتش که: «خودت تنها؟» گفت: «نه، من و پسرم.» گفت: «مطمئنی؟» گفت: «خیلی خب، من میخواهم حکم کنم اینها فردا روزشان را بخورند. عید باشد و اینها. حکم کنم عید است دیگر؟ ما دیدیم، والله به این قرآن قسم من دیدم.» گفت: «برای چه؟» گفت: «درست است من ماه را دیدم ولی بالاخره یک مقدار شکم تویش دارم.» یقین داریم که همه اصحاب بر حقاند ولی به هر حال وقتی دعوا میشود، دیگر یک مقداری شکمان آدم میکند دیگر بین این و آن دعوا شده است.
خلاصه آقا، اینها اینجوریند دیگر. هر کدام از صحابه ولی دقیقاً به صحابه خوب و درستحسابی که میرسند (مثل) سلمان، ابوذر، عمار، به اینها که میرسند، اینها صحابهای هستند که روشان بحث است. به همسران پیغمبر، همه را قبول دارند، نوکرشان هم هستم ولی به حضرت نمیتوانند ارادت داشته باشند. خیلی عجیب استها. خیلی عجیب است واقعاً. «الخبیثات للخبیثین» و این همون سرشت و باطن و سنخیتشان از جنس همونها است. صحابه هم که میگویم، منظورشان آنها است. یک ذره شما ارادت به ابوذر... چون قبر ابوذر را بروید ببینید دیگران و قبرهایشان را چه کارها کردند. وهابیان برای قبر کسی ارزش و اعتباری قائل نیستند ولی همان هم که ارزش قائل نیستند، باز یک احترامی برایشان هست. حالا مثلاً جناب حمزه احترامی دارد ولی قبر ابوذر را بروید ببینید چه اوضاعی امثال عمار را هم که اصلاً قبرشان و تخریب بشود، اگر بشود جسدشان پیدا بشود، سوزانده بشود. اینها صحابه پیامبر نیستند. مقداد و دیگران چی بودند؟ همسران پیغمبر به ام سلمه که میرسند، اعتنایی ندارد، اصلاً کأنه جزو همسران پیغمبر نیست. حضرت خدیجه که سرآمد همسران پیغمبر، اصلاً حرفی از آن نیست. این امالمؤمنینشان مال دیگران است. مال دیگران، همش به دیگران میخورد. خیلی عجیب است اینها واقعاً به نظرم جای تحلیل عمیق (دارد). به هر حال، مگر اینکه بگویی قرآن بشر را به سفسطه یعنی قبول تناقضگوییها دعوت کرده است. خیلی حرف است. اگر قرار باشد قرآن اعتبار بدهد به کلام صحابه، معنایش این است که تناقضگویی را قبول دارد. اصل عدم تناقض برای قرآن نکته است که آقا در عین حالی که میتواند درست باشد، میتواند غلط باشد، میتواند باشد، میتواند نباشد. میشود سفسطه، همین دیگر. صحابه، بالاخره آقایان، این درست میگوید یا آن؟ بالاخره راهی که این رفته، یا درست است یا غلط است. نمیشود هم درست باشد هم غلط باشد.
آفرین آفرین. با یک وهابی کنار کعبه بحث و صحبت میکردیم. بعد حالا بحث مفصلی بود دیگر، به اینجا رسیدیم که آیا حضرت زهرا سلام الله علیها شیخین را قبول داشتند یا نداشتند. سیده نساء عالمین است و نساء اهل جنت و اینها و کتب اهل سنت هم که واضح است که آقا اینها با هم اختلاف داشتند. دیگر از این قضیه واضحتر که حاضر نشد بر جسد او نماز بخواند، مخفیانه دفن شده. آخرین حرفی که زد این بود: ابوبکر در حکم پدر فاطمه بوده، خوب بودند، چرا میخواهی بین اینها دعوا بیندازی؟ آن فامیل پیغمبر بوده، آن پدرخانمش بوده، این هم دخترش بوده، هر دو به پیغمبر میرسند، هوا (؟) هم خوب بودند. ما خبر نداریم بین اینها چی بوده. چرا آخه شما میخواهید اینجا دعوا بیندازید؟ چرا همه را به جان هم میاندازید؟ چرا؟
مصادره مطلوب، یعنی همان چیزی که باید ثابت بشود، جزو مقدمات قضیه فرض میشود. از کجا معلوم اینها با هم خوب بودند؟ از کجا معلوم اینها بینشان اختلافی نبوده؟ همه دعوا سر این است که این ثابت بشود. بعد تو مبنا، خیلی عجیب. و حال آنکه چنین دعوتی نکرده، بلکه در مقابل، دعوت کرده تا در آیاتش تدبر کنند. پس دعوت به تناقضگویی، دعوت به اینکه کلام همه صحابه حجت است، ندارد. بلکه گفته آقا در خود من تدبر کن. من خودم از همه چیز گویاترم. من بیان للناس، من تبیان. کجای کلام من نقص و کوتاهی و نارسی (دارد) که یک کسی مثل مثلاً چه میدانم ابن عباس بخواهد بیاید (و) بیان و عقل و فهم خودتان را در فهمیدن آن به کار ببندید؟ این همه «لعلکم تعقلون» دارد، «لقوم یعقلون» دارد، «ان فی ذلک لآیات لقوم یعقلون». این همه دعوت عقلانیت است. «اولوالالباب»، این آیات را به این سوره را فرستادم، این آیات را فرستادم برای اینکه عاقل بشوید. دارم توبیخ میکنم که چرا فکر نمیکنی؟ چرا تدبر نمیکنی؟ بعد بیایم خودم یک چیزی بهتان بگویم که فکر را تعطیل کنید، ابن عباس چی میگوید؟ و به وسیله تدبر، اختلافی که ممکن است در آیاتش به نظر برسد، برطرف کنند. حتی اگر یک جایی خلاف هم به نظر میرسد، باز تدبر کنید تا اختلاف برطرف (شود). «افلا یتدبرون القرآن». اختلاف که ثابت کند در آیاتش اختلافی نیست.
علاوه بر اینکه خدای تعالی قرآن کریم خودش را هدایت و نور و تبیان کل شیء میداند. چطور ممکن است چیزی که خودش نور است (این خیلی استدلال عجیبی است ها، اصول موضوعه علامه طباطبایی در تفسیر)، چطور ممکن است چیزی که خودش نور است، به وسیله غیر خودش مثل قتاده و امثال او روشن شود؟ و چطور تصور دارد چیزی که هدایت است، خودش محتاج ابن عباسها باشد تا او را هدایت (کنند)؟ چگونه چیزی که خودش بیان هر چیز است، محتاج سدّیها یا سُدّیها باشد تا او را بیان (کند)؟ (منظور) مفسرین صحابه معروف اهل (تفسیر) است.
خوب، روشن است این نقد علامه طباطبایی به تفاسیر روایی، حالا اهل سنت خصوصاً. میرویم سراغ تفسیر اجتهادی. تفسیر اجتهادی بیشتر منظور همان «تفسیر به رأی» است. نظر ما این است در برابر خدا. مگر نظر درباره خدا نمیگوید؟ دیگر حرف خدا را میآید یک جوری خودش یک جوری بالا و پایینش میکند. در مقابل تفسیر معصوم. درباره مفهوم اصطلاح «تفسیر به رأی»، اقوال متعددی از طرف مفسرین مطرح شده. بعضیاش اشاره میشود. چندین بیان برای توضیح تفسیر به رأی هست که چون وقت گرفته میشود، من اینها را نمیخوانم که به هر حال آن چیزی که آدم ناشی از جهل خودش است و پیشفرض خودش است، میخواهد قرآن را یک جوری ببرد که همین پیشفرض خودش ثابت بشود. خلاصه تفسیر به رأی معنایش این است که اینجا تفسیر اجتهادی که گفته میشود، همین است. منظور همین است که آدم به رأی خودش تفسیر (کند).
اگر این اجتهاد متناسب باشد، یعنی مبتنی بر آنچه استناد بدان ضروری است، به دور از جهالت و گمراهی، این تفسیر اجتهادی پذیرفته میشود. یعنی یک وقت شما اجتهاد میکنی ولی مستند و مستدل بر پایه امور بدیهی و واضح و نه بر پایه پیشفرضهای خودت، بر پایه پیشفرضهای شرعی و عقلی و متکی به معارف قرآن و معارف عقلی. اگر اینجور اجتهاد بکنی، بله، این درست است. این اشکال ندارد. ولی عمدتاً تفسیر اجتهادی (در) مدلی یک چیز پیشفرض گرفته، یک جوری بالا و پایینش میکند که همین (ثابت شود). در این قالب تجسم خدای متعال، قائل به جبر، خصوصاً جبر، خصوصاً جبر که فضای تفسیر اهل سنت را پر کرد. امثال فخر رازی و دیگران، و یک جوری این آیات را بالا و پایین میکنند یا آن نکات دقیقی که در آیات دیگری که دلالت بر اختیار دارد، ندید میگیرند، از تویش جبر درمیآید. همان پیشفرض خودش را، یا تجسم خدای متعال -معاذالله- درمیآید و امثال (آنها). یا تفویض درمیآید و دیگر (مسائل). حالا اینها چیزهای قدیمیترش است. جدیدترش هم دیگر حالا چیزهایی هست مثل اومانیسم، یک جوری قرآن تفسیر میکند که از تویش مبانی اومانیستی درمیآید، از تویش اباحهگری درمیآید، از تویش فرهنگ لیبرالی درمیآید، داریم آقا. فرهنگ لیبرالی درمیآید. یک جور قرآن را میشود خواند و تفسیر کرد که از رویش لیبرالیسم درمیآید. خیلی عجیب است واقعاً. خیلی. اگر غیر این باشد، میشود تفسیر ناپسند، تفسیر مذموم.
مرحوم علامه رضوان الله علیه در جلد ۳ المیزان یک بحثی دارند در توضیح اصطلاح تفسیر به رأی، روایتی از امام صادق علیه السلام: «من فسر القرآن برأیه ان أصاب لم یؤجر و ان أخطأ فهو أبعد من السماء». اگر کسی تفسیر به رأی کرد، اگر غلط دربیاید که خب از آسمان دورتر. اگر درست هم دربیاید اجری ندارد. آقا دیگر درست درآمده. (امام) میفرمایند کسی که قرآن را به رأی خودش تفسیر بکند، اگر هم تصادفاً تفسیرش درست از آب دربیاید، اگر به خطا برود، از آسمان دورتر است. یعنی دوریاش از خدا بیش از دوریاش از آسمان است. بعد میفرمایند که منظور از رأی اعتقادی که در اثر اجتهاد به دست میآید، گاهی هم کلمه رأی به سخنی اطلاق میشود که ناشی از هوای نفس و استحسان باشد. به هر حال، از آنجا که کلمه رأی به ضمیرها اضافه شده، فهمیده میشود چون «برأیه» «من فسر القرآن برأیه» اینها آمده بعدش، فهمیده میشود که پیغمبر اکرم نخواستند که مسلمانها را در تفسیر قرآن از مطلق اجتهاد نهی کنند. «برأیه» نه «برأی». مطلق اجتهاد به رأی ممنوع نیست. به رأی خودش اجتهاد بکند (ممنوع است). که حالا لازمهاش این میشود که مردم را در تفسیر قرآن به پیروی از روایات وارد از خود (پیغمبر) و ائمه اهل بیت مأمور کند. آن طور که اهل حدیث خیال کرد.
علامه علاوه بر این... حالا اول اینجا یک بحثی هست که این چیزی که از این روایت فهمیده میشود، این است که آقا خودسر نباشید در تفسیر قرآن. «برأیه» که بگویی من خودم میفهمم. نخیر. باید با قرآن بفهمید. قرآن را با قرآن بفهمید. نه با رأی که هر جایش را وا کردی هرچی فهمیدی تمام. نخیر. باید قرآن خودش با خودش جور دربیاید. نه به آن چیزی که تو فهمیدی، فهم ابتدایی سادهای که با هر پیشفرض ابتدایی وارد بشوی و هرچی به ذهنت رسید بگویی خب همین را دارد میگوید. نخیر، قرآن ادبیات خودش را دارد. روال و سیستم خودش را دارد. بله. نه دیگر، اگر رأیی که هست نه. ببینید، اگر متکی... ببینید، آن در حد ظواهر میشود اختلاف باشد. خیلی اختلافات طبیعی هم هست بین علمای بزرگ ما هم. در حد ظواهر آیات اختلاف (است). از آیه فطرت شما ببینید آن اختلاف نظر بین آیت الله جوادی و علامه طباطبایی در کتاب «فطرت در قرآن». «فطرت در قرآن» ۵ تا اشکال میکند آیت الله جوادی بر علامه طباطبایی و قبول نمیکند نظر علامه را. بعد آخرش را میفرماید همینها محضر خود ایشان بیان شد و ایشان قبول نکرد. به هر حال آن مرد الهی باطنبین، چیزی میدید و چیزی میفهمید که ما درماندگان در عالم طبیعت و حجاب طبیعت از فهم آن عاجزیم.
به هر حال در استظهار از آیه، ظواهر آیات، بله، یک کسی به یک چیزی، به یک چیز دیگر (میرسد) ولی به آن حدی نیستش که بخواهد بنیانهای معرفتی، آن بنیانهای اعتقادی را دچار چالش و تعارض بکند. یکی برسد به عصمت پیغمبر، یک کسی برسد به خطای (پیغمبر). ولی حالا این آیه دارد مثلاً میگوید که حضرت آدم خطا کرد. این چه مرحلهای از خطا، چه جنسی از خطا، چه گونهای از خطا را دارد اشاره میکند؟ این یک نظر دارد، آن یک نظر دیگر. این سجدهای که اینجا ملائکه کردند، تمثیل بوده، نماد بوده، واقعیت سجده بوده؟ این یک سری شواهد میآورد، آن یک سری شواهد دیگر میآورد. اختلاف اینجا طبیعی است. اشکالی هم ندارد. «اختلاف امتی رحمت». چون هر دو مبتنی بر معارفی است. هر دو هم در جای خودش درست است. ولی اینکه این تفسیر به رأی هم نیست، تفسیر به رأی نیست، ولی اینکه بخواهد کلاً از دایره این معارف بیاید بیرون، آنجایی که تعارض به اینجا میرسد که یک کسی میخواهد مثلاً حاکمیت امام و معصوم را از قرآن ثابت بکند و یکی رد بکند. در این حد تعارض که دیگر نمیشود که. اینجا قطعاً یک تفسیر به رأی دارد صورت میگیرد. یک کسی این وسط یا هر دو یا یکیشان دارند تفسیر به رأی میکنند. در این حد دیگر تعارض پیش نمیآید. بهش توجه. آن هم «برأیه» نیست. آن «برأی قرآن» است، «برأی عترت» است. قرآن را به رأی خودش تفسیر نکرده، به رأی قرآن تفسیر (کرده است). البته مرزش خیلی باریک است، خیلی باریک. یک ذره آدم اگر بلغزد، میشود همان برهنه (؟).
خیلی آن قضیه معروف علامه حلی را شنیدید دیگر؟ ایشان میخواستند در مورد نضح (؟) بر و طهارت به چاه که این چاه اگر تویش مرده افتاد، لاشه افتاد، حیوان افتاد، چه شکلی پاک میشود؟ یک بحثی بود قدیم خیلی رایج. موش میافتاد تو چاه، کفتر میافتاد تو چاه. خب، آن هم آبش آب قلیل بود و نجس میشد و حالا باید چه کار میکردند که پاک میشد؟ نضح بر (؟). البته بعدیها آمدند و روایتی هم پیدا کرده بودند که چاه اصلاً... میگویند علامه حلی میخواستند این بحث را تحلیل بکنند. چاهی که نجس شده، چه شکلی پاک (میشود)؟ دستور داد چاه منزلش را ببندند که یک وقتی به خاطر اینکه من چاه خانهمان اینطوری است، به سمت یک حکمی کشیده شدن، تمایل پیدا نکند که آخرش این دربیاید که چون بالاخره این چاهمان فلان است مثلاً اگر تویش گربه افتاده، یک جوری پیش ببرم که آخرش به نفعم بشود که نمیخواهد چاه را تخلیه کنی. دیگر حالا خرج دارد آقا، هزینه دارد. احساسات من، نفسانیت من تو مسیر، تو فرایند استنباط من دخالت نداشته باشد. خیلی مسئله مهمی است. آنی که ترسو است، این تو استنباطش تأثیر دارد. آنی که شجاع است، تو استنباطش تأثیر دارد. آنی که دلدادگی دارد به یک حزبی، به یک جریانی، این توی استنباطش تأثیر دارد. تو فهمش تأثیر دارد. واقعاً تأثیر دارد. علاقههای آدم، حب و بغض آدم اثر میکند روی اینکه اصلاً چطور بفهمد مسئله را. حسن ببیند یا عیب ببیند. من وقتی نسبت به یک کسی علاقه داشتم، یک حسن ظنی پیدا میکنم نسبت به رفتارهای او، یک حمل بر صحتی (؟) دارد. نسبت به کسی هم که نفرت دارم، الان آقای روحانی بیاید بگوید آقا ظهور امام زمان نزدیک است، من شک میکنم به اینکه ظهور امام زمان نزدیک بشود. میگویم این حرف درست و حسابی نمیزند. یک مرضی دارد. یک چیزی گیرش میآید. یک سودی دشمن از این جمله دارد میبرد. امام زمان ظهورش نزدیک است، من دیگر نمیگویم ظهور نزدیک (است)، باطل است. باطن این آدم هیچ وقت مصادف با حق درنمیآید. این مریض است. بالاتر از مریض، منافق است. ظاهرسازی میکند. هیچ هیچ اعتقاد باطنی به این حرفها ندارد. هزار بار هم این را نشان داده، نه به قبر و قیامت و نبوت و عصمت و وحی و الهه (؟) اینها. آمریکا، غرب و همیشه هم هر کاری میکنند عمداً و سهواً به نفع آمریکا و اسرائیل و جریان غرب میشود. تضعیف نظام اسلامی و ولایت فقیه و ولایت اهل بیت میشود. چه بخواهند چه نخواهند، چه بدانند چه (ندانند).
خوب، این زمینه ایجاد میکند دیگر. این تو استنباط من هم اثر دارد. اگر یک جملهای از او به من برسد، من با سوءظن نگاه میکنم. یک جمله از علامه طباطبایی هم برسد با حسن ظن نگاه میکنم. اگر مثلاً علامه طباطبایی گفته باشد آقا معصوم هم گناه میکند، من سعی میکنم تأویلش کنم. بگویم این منظورش از گناه لابد مثلاً گناه عرفی است. نمیشود علامه طباطبایی بگوید این گناه همان گناهی است که ما میگوییم که مخالف عصمت باشد. نمیشود علامه طباطبایی نفهمیده باشد. نمیشود منظور علامه طباطبایی این نباشد مثلاً. اینها تو فرایند استنباط ما اثر دارد. واسه همین این پیشفرضهای ما دخیل در استنباط و فهم ما (هستند). آخرش ما یک جوری این «برأیه» آن وسط همیشه هست. خیلی باید حواس آدم جمع باشد. این پیشفرض آن وسط خودش را بروز (میدهد). ولی هنری است که علامه طباطبایی... آدمی که مغز فلسفه است ولی مثل یک عرب بادیهنشین مینشیند قرآن را تفسیر میکند. با یک همچین فهمی میآید. بعد که مطلب جا افتاد، بعد بحث فلسفی. بله، این آیه مطابق است با آن چیزی که اهل فلسفه گفتند. نه چون منی پیشفرض فلسفی را داشتم، میخواهم از دلش، از دل این آیه این قاعده را بکشم بیرون. نه، من با فهم ساده خودم آمدم آیه را فهمیدم، مطلب گرفتم. حالا ببینم عه، عجب! فلاسفه هم که این را این شکلی گفتند.
یک عده مغالطه میکنند. میگویند که علامه طباطبایی آمده و مقدمات و پیشفرض (هایی آورده). مقاله داریم ها. الان یادم آمد، مقاله شاید ده سال پیش خواندم، خیلی سال پیش. طرف در مقام، یعنی مقاله را نوشته برای توضیح مکتب تفسیری علامه طباطبایی ولی از اول تا آخر تهمت (زده) به علامه طباطبایی. یکیاش هم همین نکته است. میگوید این چون مبنای صدرایی و مبنای عرفان ابن عربی داشته، وحدت وجود، از این مبنا کوتاه نیامده. این همان تفسیر به رأی علامه طباطبایی است. چی چی میگوید تفسیر قرآن به قرآن؟ خودش تفسیر به رأی کرد. در حالی که علامه اگر وحدت وجود را قبول دارد، اصالت وجود را قبول دارد، اینها را از مبانی فلسفیاش نیاورده بریزد تو تفسیر. اینها مبانی هستیشناختی خود قرآن است. گرفتید مطلب را؟ دوباره بگویم. مغالطهای که اینجا صورت میگیرد این است که علامه چون وحدت وجود را قبول داشته، قرآن را همیشه یک جوری پیش برده که وحدت وجود آسیب نبیند. نه، چون وحدت وجود را قبول داشته از فلسفه... این اینجوری نیست ها. نه، چون وحدت وجود را در لب معارف قرآنی یافته. آنجا هم تو فلسفه که دیده قبول کرده.
یک کلام مرحوم آیت الله بهجت رضوان الله علیه دارند. میفرمایند که مبانی کلامی و معرفتی خودتان را از آیات و روایات قوی کنید. بعد بیایید سراغ فلسفه. بعد فلسفه بخوانید. کسی این کار را نکرد. آمد فلسفه خواند، آسیب دید. دیگر تقصیر این معارف قوی باشد؟ معارف هستیشناختیتان را اینجا باید قوی کنید. این معارف هستیشناختی را از دل آیات و روایات، از محکمات آیات و روایات، از آن معارف متواتر آیات و روایات درآورده، بعد تو فلسفه قبول کرده، بعد تو عرفان قبول کرده. نه اینکه چون تو عرفان بوده، تو عرفان نظری بوده، قبول کرده، بعد دیگر هرجا تو آیات و روایات رسیده، گفته تعارف نداریم، فیلسوف هم باشد اینجوری تفسیر کند، تفسیر به رأی. چون ما آنجا تو عرفان خواندیم که آقا فلان است، پس اینجا همین آیه دارد همون را میگوید. نخیر. فلسفه، فلسفه به مثابه یک علم، به مثابه یک روش (است). تفاوت اینهایی که شما دارید میخوانید، فلسفه تویش به عنوان محتوا، مبنا نیست که من میبینم و (؟) خبر. برای اینکه شما الان مثلاً مبانی فلسفی علامه طباطبایی را تو علم اصالتان که کار ندارید. جاهای دیگر هم خیلی باهاش کار ندارید. الان علامه در اعتباریات نظریاتی (دارد). آن نظریات علامه در اعتباریات، ساختار علم اصول را به هم میریزد. یک فلسفه علامه. اگر مطلق فلسفه، فلسفه صدرایی، علوم رایج فلسفی، فلسفه مشا، فلسفه صدرا، اینها را میگویید که نه، اینها مبنا نیست. اگر میگویید که آقا به ما گفتند که این را مبنا قرار بدهید یعنی این از همه اینها مهمتر است و اصل اینجور هست، خیلی محکم، یعنی میشود مبنای همه چیز. ولی اگر روش فلسفی باشد، روش فلسفی مبنای فلسفیدن. تفلسف یعنی تعقل.
دورهای داریم به اسم «چرا باید فلسفه بخوانیم؟». آنجا مفصل این را توضیح دادیم. یادم نیست ۳۰ جلسه است؟ ۲۰ جلسه؟ ۴۰ جلسه است؟ چند جلسه است؟ مفصل آنجا توضیح دادیم. چیها با همدیگر فرق میکند و با ادله آیات و روایات تحلیل فقهی میشود آنجا تو آن جلسات که آیا فلسفه خواندن حرام است؟ ثابت میشود که نخیر. مکروه است؟ ثابت میشود که نخیر. آیا مستحب است یا حتی واجب است؟ ثابت میشود که فیالجمله فلسفه واجب است. در کل مستحب است. در بعضی موارد واجب است. ولی فلسفه نه به معنای علوم فلسفی، به معنای روش فلسفه یعنی استدلال و برهان. حالا خروجی این استدلال و برهان یک وقت میشود فلسفه مشا یا فلسفه اشراق، فلسفه صدرا، فلسفه نوصدرایی. اینها خروجیهای این رو (هستند). تو این خروجیهای مثل مکتب فقهی، یعنی فقاهت، تفقه با مکاتب فقهی. مکاتب فقهی یکیاش مکتب آقای خویی، یکی مکتب امام خمینی، یکی مکتب بروجردی، مکتب قم، مکتب نجف. اینها مکاتب فقهیهاند. به مکاتب فقهی به هر کدامش ۱۰۰ تا اشکال وارد است ولی آیا به روش تفقه هم اشکال وارد است؟ آن کسی که مکتب نجفیه به مکتب قم اشکال میگیرد، آن کسی که مکتب قم است، به مکتب نجف اشکال (میگیرد). در اصل روش تفقه با هم دعوا دارند؟ همهشان بر اساس روش تفقه به همدیگر اشکال میگیرند. در روش تفقه که بحثی نیست. تو مکاتب فقهی اختلاف است. اینها مغالطاتی است که صورت میگیرد. بعضیها اینها محصولات روش فلسفی است. روش فلسفی که نمیشود رد کرد چون شما بخواهی رد بکنی باید برهان بیاوری. روش فلسفی. همه مخالفین فلسفه، همانهایی که کتاب نوشتند علیه فلسفه، اینها با روش فلسفی دارند فلسفه را رد میکنند. برهان برش (؟) داری؟ هیچکی حاضر نیست بگوید من بدون برهان میخواهم بگویم فلسفه نخوانید. من هیچ استدلالی ندارم برای اینکه بگویم فلسفه نخوان. قبول میکند همچین چیزی؟ میگوید من ثابت میکنم برات که نباید فلسفه بخوانی. ثابت میکنی یعنی چه؟ یعنی استدلال میآوری. استدلال میآوری یعنی مقدمه میآوری. درست است؟ یعنی حد وسط میآوری. یعنی منطق، یعنی فلسفه، یعنی روش عقلی. روش عقلی میخواهی بیایی روش عقلی را نفی بکنی؟ روش عقلی که نمیشود نفی کرد. مکاتبی که محصول روش عقلی است، میشود نفی کرد. آن نه به صورت کلی محصول روش عقلی است. مگر میشود یک چیزی محصول روش عقلی باشد، صفر تا صدش باطل باشد؟ تمام این مکاتب فلسفی رگههایی از حقانیت تویش است. رگههایی از اشتباه پیدا کنی، باز با روش فلسفی، باز با روش تعقل. روش فلسفی روش فلسفی. و البته خروجیهای منطقی و قطعی که از این روش استحصال قرار گرفت، قویترینش است. فلسفه باید از فلسفه شروع کنیم ولی روش فلسفی نه خروجیهای مکتب متکی به این خدا با تعقل و برهان و اینهاست دیگر. مگر نه هیچ چیزی ثابت نمیشود.
خب، این یک نکته. این حالا در توضیح تفسیر به رأی. دیگر تفسیر به رأی پس اینی که آقا هر کسی هر جایی هر استدلالی آورد، سریع بگوییم آقا این تفسیر به رأی و نظر خودش را دارد میگوید. اشکال مهمی بود تو این جلسه عرض کردم. گفتم طرف حتی آمده مقاله بنویسد در توضیح مکتب علامه، آمده تهمت زده به (ایشان). میگوید که علامه طباطبایی همان اصولی که از فلسفه برای خودش پذیرفته، همه را آورده پیشفرض گرفته توی تفسیر. اینجوری نیست. بعد دانه دانه مورد میآورد مثل بحث روح و فلان و اینها. میگوید ببین اینجا همهاش همان مبانی فلسفی و مبانی صدرایی را دارد برای توضیح آیات استفاده میکند. نخیر بابا، اینها مبانی صدرایی نیست. اینها مبانی قرآنی است که تو فلسفه صدرا تبلور پیدا کرده. فلسفه از روش فلسفی نظم، محصول فلسفه، حواستان به (آن) باشد. با روش فلسفی هم قرآن را کار کرده، هم فلسفه و با این روش فلسفی هم در قرآن به معارف و محکمات و بیناتی رسیده، هم در فلسفه و این دو تا هر جایی که با همدیگر همخوانی داشته، پذیرفته. همان کتاب آقای حسنزاده که عرفان و برهان و قرآن از هم تفکیکناپذیرند. جملات خیلی (معروف ایشان). یعنی کسی که یک مقداری در حد ۱۰ دقیقه با علامه حسنزاده (صحبت کرده باشد). این عرفان و قرآن. مکتب تفکیک چی میگوید؟ مکتب تأکید دارد چون تفکیک بین این سه تاست. تفکیک میگویند مکتب تفکیک، مکتب تفکیک بین قرآن و عرفان و برهان جدا از هماند. در حالی که مکتب امثال آقای حسنزاده و امثال علامه طباطبایی چیست؟ اینکه این سه تا یکیاند. نه فلسفه موجود، نه خروجیهای روش فلسفی که اسمش مثلاً شده فلسفه مشا. تعقل، فلسفیدن، برهان خرج کردن، برهان آوردن، این از قرآن و عرفان جدا نیست. نه محصولات عرفانی، نه مکاتب عرفانی که شما میبینید این همه اختلاف است. همین بین مثلاً سبک تربیتی و عرفانی آقای حسنزاده با مثلاً مرحوم آقای پهلوانی تهرانی، با مرحوم آقای خوشبخت، با مرحوم آقای مثلاً سید محمد حسین تهرانی. اینها دیگر (همهشان) که همه اینها هم ذیل علامه طباطبایی تفسیر میشوند. چهار تا مکتب. همه هم شاگرد علامه طباطبایی. باز خود علامه طباطبایی، نحله نجف، مکتب نجف در برابر مکتب اصفهان، در برابر مکتب قم، در برابر مکتب تهران. روشها متفاوت. مرحوم میرآبادی یک سبکی دارد. آن یکی (؟) نخجوانی یک سبکی دارد. آن یکی سید بن طاووس یک سبکی دارد. اینها را که نمیگویند که عرفان اختلاف است. عرفان یعنی معرفت، یعنی معرفت رب. درست شد؟ آن روش عرفانی، مسیر عرفانی یک چیز است. این سبکها و خروجیهای این مسلکهای عرفانی یک چیز دیگر است. خروجیهای تربیتی. مثل اینکه آقا میگوید آقا مشهد یک جاست. رسیدن به مشهد که ۱۰۰ مدل که ما نداریم که. آن وقتی که پایت میرسد به خاک مشهد، تو رسیدی به مشهد. یک وقت با هواپیما میروی، یک وقت با قطار میروی، یک وقت با ماشین میروی، یک وقت با ماشین سرعت بالا میروی، یک وقت با ماشین سرعت پایین میروی، یک وقت از جاده شمال میروی، یک وقت از جاده نیشابور میروی. مکاتب عرفانی تفاوتشان این است. ولی عرفان یعنی پایت برسد به خاک مشهد. در اینکه دیگر اختلافی نیستش که. تو شهود هیچ اختلافی نیست که. همه میگویند عرفان یعنی شهود. مسیر رسیدن به آن شهود و توضیح و تفسیر آن شهود به عنوان یک مسیر عملی و سیر دادنش، این چیزی است که بین عرفا درش اختلاف است و ممکن است حتی بعضیاش غلط باشد، بعضیاش درست باشد، بعضیاش به شهود منجر بشود، بعضی به شهود منجر نشود. اینکه در اصل عرفان که تعارض ایجاد نمیکند. این تو مسلکهای عرفانی تعارض ایجاد میکند. بله، مسلکهای عرفانی با همدیگر تعارض دارند. مسلکهای فلسفی با همدیگر تعارض دارند. ولی قرآن و عرفان و برهان هیچ تعارضی با همدیگر ندارند و یک (چیزند). روشن شد؟ اینها تفسیر به رأی نیست.
حالا آن نکتهای که شما پرسیدید چون وقتم تمام شد، رفقا به کلاس بعدیشان برسند. بله، یک سری مطالب هستش در فلسفه که اینها ممکن است در ابتدائاً پذیرفته بشود ولی وقتی کسی غور در معارف روایی میکند و معارف قرآنی، الی ماشاءالله داریم از کسانی که فیلسوف بودند ولی بعدها که آمدند عمیقتر آیات و روایت را تحلیل کردند، تو نظرات فلسفیشان تأثیر داشته و آرای فلسفی... آیین مقدم، قرآن مقدم. بودنش، بحث اینکه آدم مسلمان نباشد طبیعتاً لَا فَلْسَفَةٌ مُلَاصَدْرَا (؟). چی میگوییم؟ نابود باشد آن فلسفهای که مخالف قرآن و سنت (است). در این جمله و این آقایان هیچ وقت به این جمله کار ندارند. این «تَبًّا لِفَلْسَفَةٍ نَوَ» (؟) تو آثار ملاصدرا سرچ بکنید. نابود بشود آن فلسفهای که بخواهد یک حرفی بزند خلاف قرآن و سنت. کلام خدا هست. وحدت الوجود، قرآن چیست؟ قرآن با (عقل) ثابت شده بود. آفرین، اصل وجودش نه محتوای آیات و محتوای الفاظ. مدلول تصوری، مدلول تصدیقی، تصدیقی اولی، تصدیقی ثانوی. اصل وجود قرآن از جانب خداست. هیچ بحثی درش (نیست).
خوب، حالا یک محتوایی را تو فلسفه با برهان تام یک وقتی بهش رسیدیم و واضح، مثل اصالت وجود مثلاً، مثل وحدت وجود مثلاً. حالا اینجا میآییم سراغ قرآن میبینیم دلالت (دارد) آیا دلالت دارد الفاظ قرآن و این مطلب یا نه؟ ممکن است یک جایی دلالت قرآن بر این محتوا تام باشد. یک وقتی هم دلالت در حد ظواهر و احتمال باشد. نثر نباشد. ظهور دارد. حالا اگر ما این را به عنوان محکمات پذیرفتیم که درش هیچ تردیدی نیست، به جز اصول محکم عقلی است یا آن ور قرآن محکم این را پذیرفته یا محکم رد کرده. محکم رد کردن نداریم. یا ظهور دارد یا ظهور در اثباتش دارد یا ظهور در نفیاش دارد. اینجا دیگر حالا بحث سر این میشود که اگر جزو بدیهیات عقلی باشد، قرآن نمیتواند با این بدیهیات عقلی (مخالف باشد). من یک سری فرضیات و محتملات (دارم) که تو همان فلسفه... اگر جزو بدیهیات باشد، قرآن نمیتواند با این مخالف باشد. ظواهر باید حمل به این بشود که موافق با این دربیاید. بماند که برخی از ظواهر کاملاً دال بر این است.
تفسیر به رأی، تدبر. عرض کردم نکته پایانی که حالا بعدها باز باید بیشتر بهش بپردازیم، مرز بین تدبر و تفسیر، مرز بسیار باریکی است. مرز بسیار (باریک). اینکه پیشفرضها را آوردی داری میچسبانی به آیه یا خودت را رها کردی واقعاً میخواهی ببینی قرآن کدام سمت تو را میبرد؟ و بعد از این رها بودنه میرسی به اینکه قرآن من را برد به آن سمت. این خیلی کار هر کسی نیست واقعاً. تفسیر قرآن و تدبر این شکلی کار هر کسی نیست. دخالت دارد. خیلی باید انسان آزاده باشد و رها باشد و خودش را رها کرده باشد از این پیشفرضها. فلسفه بهش خیلی حریت میخواهد و بیاید آن مبنای فلسفی خودش را رد بکند.
و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین.
نظرات
برای ثبت نظر ابتدا وارد شوید.
جلسات مرتبط
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
سخنرانیهای مرتبط
محبوب ترین جلسات درباره المیزان
جلسه بیستم: تدبر در قرآن؛ تکلیف همگانی و راه پاسخ به پرسشها
درباره المیزان
جلسه بیست و یکم: استقلال دلالت قرآن و جایگاه روایات در تفسیر
درباره المیزان
جلسه بیست و دوم: سیر تاریخی تفسیر؛ از صحابه تا ظاهرگرایی
درباره المیزان
جلسه بیست و سوم: حسگرایی و تفسیر مأثور؛ مرز دانش و وحی
درباره المیزان
جلسه هجدهم: تفسیر قرآن به قرآن و جایگاه اهلبیت در فهم وحی
درباره المیزان
جلسه پانزدهم
درباره المیزان
جلسه شانزدهم
درباره المیزان
جلسه هفدهم
درباره المیزان
جلسه نوزدهم: نقد تفسیر به رأی و محدودیت روش روایی
درباره المیزان
در حال بارگذاری نظرات...