!! توجه: متن زیر توسط هوش مصنوعی تولید شده است !!
بسم الله الرحمن الرحیم.

کتاب «صلات» همان‌طور که گفتیم ۱۱ فصل دارد. فصل اولش درباره اقسام نماز است. اقسام نماز اینجا به دو بخش تقسیم می‌شوند: یکی نمازهای واجب، یکی نمازهای مستحبی. نمازهای واجب هفت تاست. قبلاً اشاره شد که نمازهای واجب هفت‌گانه ما کدام‌اند: نماز یومیه، نماز جمعه، نماز عیدین، نماز آیات، نماز طواف، نماز میت و نمازی که به واسطه نذر یا شِبه‌نذر بر انسان واجب می‌شود.

درباره خود نماز میت اختلافی هست که آیا می‌توانیم آن را نماز بدانیم یا نه؟ چون نه حمد و سوره دارد، نه طهارت. «لا صلاة الا بِطُهورٍ»، «لا صلاة الا بِکتابٍ» احادیث؛ بدون حمد ما نماز نداریم، بدون طهارت نماز نداریم. این نماز میت هم فقط دعاست، نه رکوع دارد نه سجده. چهار تکبیر می‌گوییم و دعا می‌کنیم. گفته‌اند از باب شباهتش به آن نماز می‌گویند وگرنه دعاست. خب، این‌ها در صورت این هفت نماز واجب ماست.

در نمازهای مستحبی حد و حصری ندارد. الی ماشاءالله نماز مستحبی داریم، ولی در نمازهای مستحبی آنی که در رأس همه است، نوافل یومیه است. نوافل یومیه هم تعداد دارد، به آن می‌پردازیم، ان‌شاءالله.

درباره اینکه چرا به آن نمازهای یومیه می‌گویند: نمازهای یومیه را درحالی‌که هم یومیه داریم و هم لیلیه، از باب «تغلیب» غالبش را یومیه گفته‌اند؛ البته غالبش بیشتر در شب است، چون شش تا در شب است و دو تا در روز. نماز صبح هم در شب است. از باب تغلیب گفتند که وقتی شما «یوم» اطلاق دارد و مطلق می‌آوری و قید نمی‌زنی، می‌گویی یک روز. یک روز یعنی شبش هم حساب می‌شود دیگر. می‌گویی آقا یک روز اینجا بود، شبانه‌روز. «یومیه» می‌گوییم از این جهت که همه را در بر می‌گیرد.

همین‌طور از این بحث، نماز احتیاط و نماز قضا را اینجا ذکر نکردند. هفت تا نیاورد. باید بگوییم که شهید اول می‌فرمایند که نماز احتیاط و نماز قضا را ما در همان قسم هفتم گنجاندیم؛ گفتیم نمازهایی که با نذر یا شبیه نذر بر انسان واجب می‌شود. این هم شبیه همان نمازهای… نماز احتیاط خب، شما شک بین مثلاً ۳ و ۴ داشتی، بنا را بر ۴ گذاشتی و احتیاطاً بعدش خواندی؛ این مکمل نماز یومیه است دیگر. قضای نماز هم که خب، نمازی که قضا شده نماز یومیه بوده، همان است. یعنی می‌شود گفت این نماز یومیه است. نماز احتیاط و نماز قضا جزء یومیه حساب شود یا طبق نذر و شِبه‌نذر حساب کنیم یا جزء نمازهای یومیه؟

بله، دیگر نذر می‌کند آدم. چیزهایی شبیه نذر باعث می‌شود که نماز بر گردن آدم واجب شود. یک چیزی شبیه نذری که به گردن آدم واجب شود؛ کدام عوامل خارجی باعث می‌شود که بر انسان واجب شود؟ شهید ثانی می‌فرماید که نماز احتیاط را باید داخل در نمازهای نذر و شِبه‌نذر به حساب بیاوریم. نماز قضا را داخل در نماز یومیه به حساب بیاوریم. نماز احتیاط را شِبه‌نذر حساب کنیم، نماز قضا را نماز یومیه.

نمازهای مستحبی همان‌طور که عرض شد، قابل شمارش نیست. چون در روایات داریم که: «الصلاة خیر موضوع فَمَنْ شاءَ اِسْتَقَلَّ وَ مَنْ شاءَ اِسْتَکْثَرَ»؛ بهترین چیزی که وضع شده نماز است. هرکه دوست دارد زیاد به‌جا بیاورد، هرکه دوست دارد کم به‌جا بیاورد. آنی که در بالاترین رتبه‌اش، افضلِ افضلش است، این روابط نمازهای مستحبی است. «أفضل الرواتب» نمازهای نافله مستحبی است.

این نوافل مستحبی ۳۴ رکعت است طبق یک قول؛ حالا سه قول دیگر هم داریم درباره تعداد رکعاتش، ولی اصلش به این نحو است: نماز ظهر ۸ رکعت. قبل از نماز ظهر ما نماز مستحبی هم هرچه می‌گوییم ۸ رکعت، ۱۰ رکعت، ۱۰۰ رکعت، همه دو رکعت دو رکعت است. ما نماز بیشتر از دو رکعت نداریم. یک دانه کمتر از دو رکعت داریم که نماز وتر است. یک دانه بالاتر از دو رکعت داریم که نماز اعرابی است که ۱۰ رکعتیه. آن هم یک دو رکعتیه و دو تا چهار رکعتی که نماز اعرابی هم تازه سندش ضعیف است.

شهید اول اینجا ذکر می‌فرمایند در صورت هشت رکعت نافله ظهر، یعنی چهار تا دو رکعتی قبل از نماز ظهر، نه قبل از اذان ظهر. اذان ظهر که می‌گویند شما می‌خواهی نماز ظهر بخوانی، از اذان ظهر چهار تا دو رکعتی که طبق نظر برخی بزرگان مثل مرحوم آیت‌الله قاضی، مثل خود حضرت آقا، مهم‌ترین نوافل ما بعد از نماز شب، نافله ظهر است که نماز اوّابین هم به آن می‌گویند. هسته‌های سخنی دارم درباره نماز اوّابین؛ در درس خارجشان، مقدمه‌اش که حدیث می‌خوانند و این‌ها، یک صحبتی درباره نمازهای نافله دارند و نافله ظهرش می‌فرمایند که مورد تأکید بزرگان بوده. مرحوم قاضی هم خیلی به این تأکید داشتند که نافله ظهر را حتماً بخوانید.

نافله عصر هم بله، دارد. سه تا از اصحاب امام رضا(ع) -اگر اشتباه نکنم- این‌ها اسامی‌شان در ذهنم بود، الان از ذهنم خارج شده. این‌ها می‌روند مکه. در مسیر مکه با همدیگر قرار می‌گذارند: رفیقیم و این‌ها، بنای ما بر این باشد که هرکدام که از دنیا رفت، آن دو نفر دیگر روزی ۵۱ رکعت نمازی که به گردنش بوده – یعنی ۱۷ واجب و ۳۴ رکعت نوافل – برایش بخوانند. یک سالی، یک بار هم خمسش را بدهند؛ به اندازه‌ی خمسی که می‌دهد یا صدقه‌ای که می‌دهد در طول سال برای او هم بدهند. یک عمره یا حجی هم برای او به‌جا بیاورند. نفر اول از دنیا می‌رود. آن دو نفر دیگر روزی ۵۱ رکعت – بله ۵۱ رکعت خودشان که می‌خواندند- ۵۱ رکعت را تقسیم می‌کنند. نفر سوم، آن دو نفر دیگر که از دنیا می‌رود، روزی ۱۵۳ رکعت نماز می‌خوانده از این جهت و سالی سه بار صدقه و خمس و حج و عمره به‌جا می‌آورده. ظاهراً همین آقا بوده. وقتی کسی به ایشان درهمی می‌گوید: شما سوار بر این الاغ هستی، ته کوچه داری می‌روی، درهم را بده صاحبش ایستاده ته کوچه. این ایشان از اسب پیاده می‌شود. می‌گویند: بابا تو که داری می‌روی، چرا پیاده شدی؟ می‌گوید: من این اسب را اجاره کردم. باید از صاحبش اجازه بگیرم ببینم اجازه می‌دهد این یک درهم را هم با خودم ببرم تا ته کوچه یا نه؟

درباره ایشان نقل شده که وقتی این آقا از دنیا رفت -اسمش را حالا بگردم تا یادم بیاید- زمانی که این آقا از دنیا رفت، وجود نازنین جواد الائمه فرمودند که دفنش نکنید تا خودم بیایم. و حضرت آمدند و عهده‌دار کفن و دفن او شدند. خلاصه این کسانی بودند اهل نافله. این‌جوری روزی ۱۵۳ رکعت برای رفیقش دارد می‌خواند. خودمان هم حاضر نیستیم. یک روز شاید آدم در تمام طول عمرش به‌ندرت یا نباشد یا به‌ندرت یادش بیاید که یک روزی باشد که ۵۱ نماز خوانده. علامت شیعیان ما ۵۱ رکعت است.

در صورت ۸ رکعت نافله ظهر قبل از نماز ظهر، ۸ رکعت نافله عصر قبل از نماز عصر، ۴ رکعت نافله مغرب بعد از نماز مغرب، دو رکعت نافله عشاء بعد از نماز عشاء به صورت نشسته، و دو رکعت نافله صبح قبل از نماز صبح. حالا در مورد این نافله عشاء بحثی هست که اشاره خواهیم کرد ان‌شاءالله.

و ۱۱ رکعت هم نماز شب. نماز شب ۸ رکعت نماز شب است، دو رکعت نماز شَفْع است، یک رکعت هم نماز وِتْر. مجموعه ۳۴ رکعت. چون دو رکعت نافله نشسته عشاء را یک رکعت حساب می‌کنیم. ۸ و ۸ می‌شود ۱۶، با چهار مغرب می‌شود ۲۰، با دو صبح می‌شود ۲۲، با ۱۱ نماز شب می‌شود ۳۳، با دو رکعت نشسته نافله عشاء یک رکعت حساب بشود می‌شود ۳۴.

نوافل روزهای جمعه مستحبات خود جمعه باشد. جزء نوافل یومیه نیست. این ۳۴ رکعت را حساب می‌کنیم به خاطر اینکه دو برابر نمازهای واجب بشود. ۱۷ رکعت واجب، در برابرش دو رکعت نافله داشته. حضرت عرض کرد: آقا شما عبایتان در نماز افتاد و جمع نکردید و این‌ها. حضرت فرمودند: خب، من اگر بدانی در محضر چه کسی هستم! برای همین بود که عوامل را جمع نکرد. گفتم: پس ما بیچاره‌ایم! حضرت: نافله جبران کنید، کسری‌های نمازتان را جبران کنید. برای هر یک رکعتی دو رکعت نافله گذاشتند جبران بکند کسری نماز را. ۱۷ رکعت داریم و ۳۴ رکعت.

آن نافله عشاء را نشسته حساب می‌کنیم که بشود ۳۴. همه این‌ها را -نوافل را- می‌شود نشسته به‌جا آورد. یعنی اصل با ایستادنش است، نشستنش هم جایز است. ولی در نافله عشاء اصل با نشستنش است، ایستادنش هم جایز است، حتی شهید ثانی می‌فرماید بهتر است ایستاده بخوانی نافله عشاء را. و نماز وِتْر را هم اصلش بر این است که فقط ایستاده. نافله عشاء را به آن «وَتیره» می‌گویند، وتر کوچولو. بزرگان هم می‌گویند حالا اگر کسی واقعاً اهل مستحبات و نافله و این‌ها هست، این یک دانه دیگر برای خودش نگه دارد. این یک دانه ساده و کوچولو و شیرین و کوچولو توفیق نماز شب می‌آورد. حالا این را ایستاده هم می‌شود خواند؟ بله، ایستاده همیشه نافله عشاء را می‌شود خواند. عرض کردم یک قول اَقوایی هست که اصلاً بهتر هم هست فضیلتش با ایستاده خواندن است. چرا فضیلتش با ایستاده خواندن است؟ چون کلاً ما در مورد نافله‌ها داریم که ایستاده بخوانید. جایی هم دلیلی نداریم بر اینکه نماز نشسته خواندن افضلیت داشته باشد. ضمن اینکه اگر هم جایی گفتند که نشسته بخوانید، حمل بر جواز می‌شود نه حمل بر استحباب. جایز است، نه اینکه مستحب. روایات زیادی داریم که فضیلت در نمازهای نافله و این‌ها به حالت ایستاده خواندنش است. پس این‌ها همه نافله عشاء را ما ایستاده بخوانیم. احادیث دیگر برمی‌آید که نافله عشاء را، نوافل را کلاً ایستاده خواندنش بهتر است.

سؤال: زمان نافله عشاء کی است؟

شما وقتی نماز عشاء را خواندی، نافله عشاء را انجام می‌دهی. بهترش این است که نماز عشاء را بخوانی، تعقیبات نماز عشاء را هم بخوانی، بعد نافله عشاء را به‌جا بیاوری. یا اگر نمازهای مستحبی دیگری برای آن شب سفارش شده – شب قدری، نمازی سفارش شده، شب مبعثی، شب اول ماه رمضان، شب‌های مختلفی که نمازهای سفارش شده - شما نماز عشاء را بخوانی، آن نمازهای سفارش شده را هم بخوانی، بعد از این‌ها بندازی، این بهتر است.

حالا اگر ما ماه مبارک رمضان بود، نوافل رمضان را داشتیم. اول نوافل رمضان را بخوانیم بعد نافله عشاء را یا اول نافله عشاء را بخوانیم بعد نافله رمضان را؟ شهید اول در کتاب «نفلیه»شان فرمودند که نافله عشاء را اول بخواند، مستحب است. استحباب نافله عشاء بر نافله رمضان مقدم بشود. خود شهید اول در کتاب «ذکری» فرموده که نافله رمضان بر نافله عشاء مقدم بشود. خود شهید اول در همین کتاب «لمعه» فرمودند که نافله عشاء مقدم است. بعد از عشاء به‌جا بیاورند. هر دو تایش خوب است. هر کدام یک دلیلی برای استحبابش هست. نافله عشاء بعد از نافله رمضان یا اول نافله رمضان بعد از نافله عشاء.

حالا تعداد رکعات نوافل چند رکعت شد؟ ۳۴ رکعت. این هم شهرت روایی دارد، هم شهرت فتوایی. هم در فتوای علما زیاد است، هم در روایات. حالا یک جاهایی گفته شده ۳۳ رکعت. یعنی نافله عشاء را که یک رکعت به حساب می‌آید، ساقط کردند. در برخی جاها نافله عشاء را ذکر نکردند. یک جاهای دیگر ۲۹ رکعت گفتند. اینجا نافله عشاء را ساقط کردند، ۴ رکعت نافله عصر را هم ساقط کردند، نشمردند. ۲۷ رکعت گفتند. اینجا نافله عشاء را ساقط کردند، ۶ رکعت از نافله عصر را ساقط کردند. ۲۹ رکعت گفتند. به این معنی نیست که ۲۷ رکعت فقط نماز نافله داریم، یعنی به این ۲۷ رکعت خیلی سفارش، ۲۹ رکعت خیلی سفارش کردند.

حالا اگر در سفر بودیم چه؟ در سفر نوافل نمازهای چهار رکعتی می‌افتد. شما نه تنها استحبابی ندارد، بلکه حرام است که بخوانید. چون نهی بابت نافله ظهر، نافله عصر، نافله… عرض کنم که جان. نه دیگر، در سفر ۸ و ۸ رکعت، نه چهار تا دو رکعت. ۸ رکعت ظهر و عصر، ۴ تا ۲ رکعت، ۸ رکعت برای مجموع ظهر عصر. نماز ظهر که ندارد، نماز عصر هم ندارد. درباره نماز عشاء، ما در سفر نافله عشاء را بخوانیم یا نخوانیم؟ چون نماز چهار رکعتی است، نماز چهار رکعتی شکسته می‌شود، نافله برداشته می‌شود. در مورد نافله عشاء اختلاف نظر است. در مورد اینکه چهار رکعتی برداشته می‌شود، خب آن که اجماع علماست. درباره وِتیره قول مشهور این است که ساقط می‌شود. مغرب ابن ادریس می‌فرماید ما اجماع داریم بر اینکه اصلاً باید نافله عشاء ساقط بشود. ولی روایت بن شاذان از امام رضا علیه السلام، این روایت حکایت از این دارد که ساقط نمی‌شود. نظر حضرت آقا بر این است که این -خدمتتان عرض کنم که- رجاءً اشکالی ندارد کسی نافله عشاء را رجاءً بخواند، به نیت ورود نخواند. در سفر و حالت ترس اقوا این است که نافله ساقط نمی‌شود، مگر اینکه اجماع برخلافش داشته باشیم. چون روایت فضل بالاخره حکایت از این داشت که ساقط نمی‌شود. مغرب استفاده سر جای خودش.

در نمازهای نافله حکم تشهد و سلام این بحث آخر ماست و تمام. هر دو رکعت نماز نافله یک تشهد و سلام دارد. می‌خواهد نوافل شبانه‌روزی باشد یا بقیه نمازها. تشهد یک سلام دارد. نماز جعفر طیار می‌گویند ۴ رکعت بخواند، تشهد دارد و یک سلام. نماز وِتْر با اینکه یک رکعت است، یک تشهد یک سلام دارد. و نماز اعرابی هم ۱۰ رکعت است. یک دو رکعت دارد و دو تا چهار رکعت مثل نماز ظهر و عصر. مجموعش می‌شود ۵ تا تشهد و سه تا سلام. ولی خب، عرض کردیم که این را گفتند که شهید ثانی می‌فرماید که شهید اول ذکر نکرده این‌ها را به خاطر این است که این‌ها سندش مجهول و روایت قوی ندارد. از این جهت ذکر صلاة اعرابی را شهید اول ذکر کرده. چند تا نماز دیگر هم هست که شهید اول ذکر نکرده. چند تا نماز دیگر همین‌جوری داریم که ۱۰ رکعتی و این‌ها باشد، مثل این باشد که دو رکعتی نباشد. ولی آن چند تا را شهید اول ذکر نکرده به خاطر اینکه سندش ضعیف است. همین صلاة اعرابی هم که شهید اول ذکر کرده، این‌ها خیلی بهش نمی‌شود.

نمازهای مستحبی به خاطر صرف استحباب خوب خیلی جایگاه بالایی دارد. در اوج نمازهای مستحبی به نظر برخی علما و بزرگان در کنار نوافل، نماز استغاثه است. مخاطب حضرت ولیعصر(عج) که حتی برخی اساتید در دستورات سلوکی‌شان سفارش می‌کنند شب قدر در رأس اعمال، این عمل باشد؛ نماز استغاثه امام زمان(عج). این دیگر هست در مفاتیح. زیر آسمان باید باشد. سوره فتح و سوره نصر را می‌خواند. بعد از نماز هم که «سلام الله الکامل التام الشامل» این را هم می‌خواند، متوسل می‌شود به وجود اقدس حضرت حجت بن الحسن ارواحنا فداه. خیلی نماز بی‌نظیری است. مرحوم آیت‌الله سید جواد حیدری هم سفارششان این بود که در همه گرفتاری‌ها فقط دست توسل به امام زمان(عج)، آن هم با نماز استغاثه. هرچه هست، هرجا هست، همین را آدم کسب کند و به دامن حضرت بچسبد.

بخش بعدی بحثمان بیشتر باشد. شب جمعه، ظهر جمعه. از این جهت استحبابش. نمازهای مختلفی نقل شده. واسم نماز ابوالحسن، بُغلی، اَبِی‌بَغل در واقع بهتر است. ابی‌بغل که در کاظمین از امام زمان(عج) دستور می‌گیرد و انجام می‌دهد. بعد از نماز بعد دو طرف صورت و سجده بگذارد و این‌ها. آن هم نماز فوق‌العاده‌ای است که در «مطالب السؤال» شیخ عباس نقل شده.

خب، بخش بعدی‌مان می‌شود فصل دوم: شروط نماز. که بخش اولش باز وقت نماز است. بحث سنگینی نیست. ان‌شاءالله جلسه بعد این را به آن می‌پردازیم. بحث‌های دیگر نجومی است. دیگر باید روی تخته شکل بکشیم، خورشید و ماه و افلاک و این که وقت نماز را بتوانیم دربیاوریم. آن و بحث قبله. این دو تا جفتش بحث‌های نجومی دارد. بله ان‌شاءالله بحث را پیش می‌بریم. الحمدلله.